شهرستان مهران در باختر ايلام واقع شده است. اين شهرستان نگين سبز ايران نام گرفته است و پس از سه دهه در انزوا بودن اينك مهران مي تواند براي هميشه صبح صادق را بر سرزمين هزار و يك شب بتاباند. بيش از چند دهه مرز بين المللي مهران در منتهي اليه باختري كشور و در جنوب شهر ايلام به رغم 220 كيلومتر مرز مشترك با عراق و كم ترين فاصله يك شهر مرزي تا بغداد در انزوا و فراموشي به سر مي برد و حاصل اين انزوا بيش از سه دهه ركود اقتصادي بود. نام مهران در دوران هشت سال دفاع مقدس بر سر زبان ها افتاد. اين گذرگاه تاريخي از دير باز معبر و ممر مراودات تاريخي مردمان دو سوي مرز بوده و حاصل اين مراودات گسترده نزديكي فرهنگي و پيوندهاي خانوادگي و سرمايه‌گذاري هاي مشترك بر اراضي مستعد و نخلستان هاي پر ثمر منطقه است.
مرز مهران مناسب ترين و بهترين راه براي فعاليت هاي توريستي و زيارتي و هم چنين يكي از مناسب ترين و مطمئن ترين مناطق براي فعاليت اقتصادي است. شهر مرزي مهران حدود 12 كيلومتر تا نقطه صفر مرزي فاصله دارد و كم تر از 20 كيلومتر با شهر هاي كرد تبار بدره و زرباطيه عراق فاصله دارد و به عنوان حاقه اتصال مركز استان ايلام با مركز استان واسط و بغداد عراق در طول قرن ها مهم ترين گذرگاه ارتباطي مردمان دو سوي مرز بوده است. در بخش مركزي مهران مخاذن نفت و گاز طبيعي كشف شده و چاه هايي درآن حفر شده است. دشت هاي مهران به خاطر پيوستگي‌كوه و دشت با يك ديگر داراي اهميت استراتژيكي و تاريخي است. اين شهرستان از سه بخش مهران، صالح آباد و ملكشاهي تشكيل شده است. بخش صالح اباد در دشت وسيع هيژدانه واقع شده و در سال هاي پر باران يكي از مناطق حاصل‌خيز استان محسوب مي شود.
مکان هاي ديدني و تاريخي
كتيبه تخت خان واقع درمنطقه صالح آباد و در 24 كيلومتري ايلام - سنگ نبشته دوره آشوري كه شامل خطوط ميخي و نقش سرباز آشوري با كلاه خود و نيز علامت ماه و ستاره كه درمنطقه گل گل ملكشاهي قرار دارد - آتشكده متعلق به دوره ساسانيان درارتفاعات كوه پشمين بخش ملكشاهي - قلعه زمستاني والي در كنار رود كنجانچم و در 17 كيلومتري شهر مهران معروف به قلعه كنجانچم - تپه باستاني چغا آهوان و چغا گلان با قدمت 7300 سال در شهر مهران - آثار و يادمان هاي دوران دفاع مقدس و نمايشگاه آثار دوران جنگ تحميلي - غار معروف زينه گان يا غار بهشت كه يك غار رو باز است و در 6 كيلومتري صالح آباد واقع شده است و مهم ترين زيارتگاه ها و بقاع متبركه اين منطقه عبارت اند از:
زيارتگاه امام زاده علي صالح معروف به خاص علي در بخش صالح آباد - زيارتگاه امام زاده سيد حسن در 3 كيلومتري شهر مهران - بقعه پير قتال در مسير جاده بهرام آباد و جاده مرزي مهران - زيارتگاه سيد محمددر عابدمعروف به پيرمحمد در بخش ملكشاهي
کشاورزي و دام داري
اقتصاد مهران بيش تر بر پايه كشاورزي است كه كشاورزي هم اغلب به صورت سنتي انجام مي گردد. آب كشاورزي از رودخانه كنجان چم تامين مي شود و فرآورده هاي آن را گندم، جو و خرما تشكيل مي دهد.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان مهران در درازاي جغرافيايي 46 درجه و 10 دقيقه و پهناي جغرافيايي 33 درجه و 7 دقيقه و در بلندي 155 متري از سطح دريا قرار دارد. مهران در كرانه چپ رود كنجان چم قرار گرفته و با مرز عراق بيش تر از چند كيلومتر فاصله ندارد. مهران از شمال به ايلام، از خاور به دهلران، و از باختر و جنوب به عراق محدود است.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
مهران در ساحل رودخانه كنجان چم واقع شده و با مرز عراق بيش از چند كيلومتر فاصله ندارد. محل كنوني مهران در گذشته، منصور آباد نام داشت كه در سال 1309 هجري شمسي با تصويب فرهنگستان ايران، مهران ناميده شد. اين شهر همانند شهرهاي مرزي ديگر كشورمان در ابتداي جنگ تحميلي به دست عراقي ها افتاده ويران شد، اما سرانجام در سال 1365 به دست نيروهاي رزمنده ايران به آغوش ميهن بازگشت و در جريان بازسازي هاي پس از جنگ دوباره آباد شد. در سال هاي اخير اين شهر ‹‹نگين سبز ايران›› نام گرفته است.


طبيعت در شهرستان مهران

رود آب بي وره
آب بي وره يک رودخانه دايمي است به طول 15 كيلومتر که در دهستان اركوازي، شهرستان مهران جريان دارد و از چشمه سارهاي منطقه كورد (kurd) در دامنه باختري كبيركوه در 65 كيلومتري شمال خاوري مهران سرچشمه مي گيرد. اين رودخانه پس از گذشتن از دره شمال خاوري كوه بي وره با آب كنات مخلوط شده و رودخانه تنگ خشول را تشكيل مي دهد. آب بي وره از ريزابه هاي تنگ خشول بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. مسير كلي اين رود جنوب باختري و شيب متوسط آن 3/5 درصد مي باشد.
رود آب تيمه
آب تيمه به طول 13 کيلومتر يک رود فصلي است که در دهستان شوهان شهرستان مهران جريان دارد و از مناطق زرين آباد مشد (Ma sad) و باردگال (Bardagal) در 65 كيلومتري جنوب خاوري مهران سرچشمه مي گيرد. اين رودخانه از ريزابه هاي رودخانه چنگوار است و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان مي باشد. شيب متوسط اين رود 6/3 درصد و مسير كلي آن شمال باختري است.
آب كنات
رودخانه دايمي آب کنات با 14 کيلومتر طول در شهرستان هاي اركوازي، شهرستان مهران جريان دارد. اين رودخانه که از ريزابه هاي رودخانه تنگ خشول تشکيل شده در محل چيچال (cical) در 56 كيلومتري شمال خاوري مهران با آب بي وره مخلوط شده و رودخانه تنگ خشول را تشكيل مي دهد. حوزه اين رود خليج فارس و درياي عمان، شيب متوسط آن 7 درصد و مسير كلي آن جنوب باختري است. سرچشمه اين رود از چشمه سارهاي مناطق ورزران (Varzaran)، طايفه برت (Bert)، ملكشاهي و دامنه كبيركوه در 68 كيلومتري شمال خاوري مهران است.
رود آب فراورد
رودخانه دايمي آب فراورد به طول 15 كيلومتر در دهستان شوهان شهرستان مهران جريان دارد و از چشمه سارهاي منطقه زرگه (zargah) در 63 كيلومتري خاور مهران در روستاهاي علي آباد بزرگ و كوچک سرچشمه گرفته است. در اين روستا به اسم دوآب تغيير نام داده و در 54 كيلومتري خاور مهران به رودخانه چنگوله مي ريزد. آب فراورد از ريزابه هاي رودخانه چنگوله بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. شيب متوسط اين رود 3 درصد و مسير كلي آن جنوب باختري است.
رود پالشک آب
رودخانه دايمي پالشک آب به طول 10 كيلومتر در شهرستان هاي مهران و دهستان اركوازي جريان داشته و از چشمه سارهاي دامنه باختري كوه بي وره (Bivareh) در 51 كيلومتري شمال خاوري مهران سرچشمه گرفته و در سر راه با آب چشمه وره مخلوط مي گردد و در 9 كيلومتري جنوب باختري اركواز و 41 كيلومتري خاوري مهران با رود كل كلا مخلوط شده و رودخانه پيرمحمد را تشكيل مي دهد. اين رودخانه از ريزابه هاي رودخانه پيرمحمد بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. شيب متوسط اين رود 5 درصد و مسير كلي آن باختري است.
رود تاشمورت
رودخانه دايمي تاشمورت که 6 کيلومتر طول دارد در دهستان اركوازي شهرستان مهران جريان دارد و از دامنه جنوبي كوه بي وره (Bivareh) در 52 كيلومتري شمال خاوري مهران سرچشمه مي گيرد. ريزشگاه آن خاور روستاي سركوه در 53 كيلومتري شمال خاوري مهران بوده و از ريزابه هاي رود تنگ خشول مي باشد. حوزه اين رود خليج فارس و درياي عمان بوده و شيب متوسط آن 3/8 درصد است.
رود تنگ خشول
رودخانه دايمي تنگ خشول 25 كيلومتر طول دارد و در دهستان اركوازي شهرستان مهران جريان دارد. اين رودخانه از تلاقي آب كنات و آب بي ورده در منطقه چيچال در 56 كيلومتري شمال خاوري مهران تشكيل مي يابد و ضمن عبور از روستاي سركوه با آب تاشمورت مخلوط شده و از دره ميان كوه هاي كوماچي (komaci) و خاكلي (xakli) عبور مي كند و به دره خاوري كوه خردم (xardom) وارد مي گردد. در اين دره نخست با چند ريزابه كوچک مخلوط مي شود و پس از عبور از منطقه بلوطستان (Balutestan) در 53 كيلومتري خاور مهران با رودخانه تنگ كورتو مخلوط شده و به رودخانه چنگوله تبديل مي گردد. اين رود از ريزابه هاي رودخانه چنگوله بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان مي باشد. شيب متوسط تنگ خشول 2 درصد و مسير كلي آن جنوبي است.
رود چم سرخ
چم سرخ يک رود فصلي است به طول 40 كيلومتر که در دهستان صالح آباد شهرستان مهران جريان دارد و طي ريزابه هاي متعددي كه بيش تر از كوه هاي شاه نخجير، بانسر و چنچر (canacer) در 45 كيلومتري شمال خاوري مهران سرچشمه مي گيرند، تشكيل يافته و پس از عبور از دهستان صالح آباد در محلي به نام تنگ تپيكه (Tang-e-Tapikeh) واقع در 35 كيلومتري شمال باختري مهران از مرز خارج شده و با نام گلال شور شيرين وارد خاک كشور عراق مي شود. حوزه اين رودخانه خليج فارس و درياي عمان بوده، شيب متوسط آن 5/2 درصد و مسير كلي آن جنوب باختري است.
رود خوش
رودخانه دايمي خوش که 50 كيلومتر طول دارد در شهرستان هاي ايلام و مهران از استان ايلام جريان دارد. اين رودخانه که از تلاقي كلال رود و گيلان كورگر در 25 كيلومتري باختر ايلام تشكيل شده و در دامنه خاوري كوه كاچ با رودخانه چوار مخلوط شده است، پس از سيراب کردن روستاهاي چشمه سار، كوه سه كورند (She kurand) را از دامنه جنوبي دور زده و ضمن آميختن با ريزابه هاي متعدد در 54 كيلومتري جنوب باختري ايلام و 50 كيلومتري شمال باختري مهران از مرز ايران و عراق خارج شده و در دشت عراق پراكنده مي شود. حوزه اين رود خليج فارس و درياي عمان، شيب متوسط آن يک درصد و مسير كلي آن جنوب باختري است.
رود سياه آب
رودخانه فصلي سياه آب که 28 كيلومتر طول دارد در دهستان حومه شهرستان مهران جريان دارد و از دامنه كوه هاي پاسكارو (Paskaro)، سياه آب و كمر سفيد در 37 كيلومتري شمال باختري مهران سرچشمه مي گيرد. اين رودخانه پس از عبور از منطقه كوراندشت (Kuran dast) در روستاي كنجان چم واقع در 23 كيلومتري شمال خاوري مهران به رودخانه كنجان چم مي ريزد. اين رودخانه از ريزابه هاي رود كنجان چم بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان مي باشد. شيب متوسط اين رودخانه 9/3 درصد و مسير كلي آن باختري است.
رود پير محمد مهران
رودخانه پيرمحمد كه به آن گلال پيرمحمد نيز مي گويند از تلاقي رودهاي كل كلا و پالشک آب‌ در 41 كيلومتري شمال خاوري مهران تشكيل مي شود و ضمن عبور از دره ميان كوه هاي زميه در باختر و بليجان در خاور، آبشار نسبتا بلندي را پديد مي آورد و سپس در روستاي پيرمحمد با رودخانه گزاه مخلوط شده و رود گاري ناميده مي شود. اين رودخانه 6 كيلومتر طول دارد و با شيب 5/2 درصد جريان دارد.
رود چنگوله مهران
رودخانه چنگوله از تلاقي رودهاي تنگ خشول و تنگ كورتو واقع در 53 كيلومتري خاور مهران تشكيل شده و به سوي جنوب باختري روان مي گردد. نخست با آب تيمه مخلوط مي شود و پس از عبور از كنار روستاي تيما، راه اتومبيل رو مهران - دهلران را قطع مي كند و در نقطه اي به فاصله 80 كيلومتري از شمال باختري دهلران از مرز ايران و عراق خارج شده و به كشور عراق وارد مي شود و در روستاي شيخ سعد به رود دجله مي ريزد. طول اين رودخانه از دورترين سرچشمه تا مرز ايران و عراق 84 كيلومتر و از محل تشكيل تا مرز ايران و عراق 45 كيلومتر و ارتفاع سرچشمه آن از سطح دريا 150 متر است.
رود گلال چينه مهران
رودخانه گلال چينه از دامنه كبيركوه واقع در منطقه چينه در ‌55 كيلومتري شمال باختري دهلران سرچشمه گرفته و پس از درآميختن با يک ريزابه شمالي در دامنه خاوري كوه كولرنرمه با رودخانه مال حاضري مخلوط مي شود و رودخانه ورازان را تشكيل مي دهد. طول رودخانه 13 كيلومتر و ارتفاع سرچشمه آن از سطح دريا 2050 متر است.
رود آب رگزاه مهران
رودخانه آب رگزاه از چشمه سارهاي كوه پاري آب در شمال خاوري مهران سرچشمه مي گيرد و از دره جنوبي كوه بليجان گذشته و در روستاي پيرمحمد به رودخانه گاوي مي ريزد. طول اين رودخانه 15 كيلومتر و ارتفاع سرچشمه آن از سطح دريا 1450 متر.
كبيركوه مهران
كبيركوه رشته ممتدي است كه بخشي از كوهستان عظيم زاگرس را تشكيل مي دهد. اين رشته از ديوارهاي جنوبي دره رودخانه آب آفتاب و كنجان چم شهرستان مهران شروع شده و رو به سوي جنوب خاوري تا دره رودخانه كرخه در دهستان الوار که گرمسيري از شهرستان خرم آباد در استان لرستان است، ادامه مي يابد. دامنه هاي شمالي و شمال خاوري آن به دره هاي رودخانه سميرم و كرخه و دامنه هاي جنوب وجنوب باختري آن به مرز ايران و عراق منتهي مي شوند. اين كوهستان که پهنه اي به وسعت 9500 كيلومتر مربع را زير پوشش خود قرار داده است، از شاخه هاي بسياري تشكيل يافته كه به سمت باختر و جنوب باختري از ارتفاع آن ها كاسته مي شود. بلندترين اين رشته ها که خط الراس رشته مزبور را تشكيل مي دهد، در بخش خاوري آن واقع شده است. بلندترين اين كوه ها، قله اي به نام كبيركوه است كه 2790 متر ارتفاع دارد و در 18 كيلومتري خاور روستاي اركواز واقع شد است. از اين رشته كه كوهستان وسيعي را تشكيل داده است، رودخانه هاي فراواني سرچشمه مي گيرند که بيش تر آن ها وارد خاک عراق مي شوند و تعداد ديگري نيز به رودخانه هاي سيمره و كرخه مي پيوندند. از راه اتومبيل رو ايلام - دره شهر و از طريق روستاي بهرام خاني و راه كولم بالا به روستاي گوران و پس از طي گردنه پينه مي توان به خط الراس رشته مزبور دست يافت. از سر گردنه و بعد از طي کردن 5/12 کيلومتر از اين خط الراس به سوي شمال باختري مي توان به قله رسيد.
غار ملک مهران
غار ملک در ارتفاعات كبيركوه، به فاصله چهار كيلومتر از غار کبوترلان و در مجاورت روستاي آكره بيد زرين آباد قرار دارد. طول اين غار 300 متر، ارتفاع آن بين 5 تا 30 متر و دهانه آن چاه مانند است. اين غار ستون هاي استالاگتيتي و استالاگميتي بسيار زيبايي دارد و از حفاري هاي اطراف آن استخوان هاي انسان و كوزه هاي سفالي بسيار قديمي پيدا شده است.
غار كبوترلان مهران
غار کبوترلان در ارتفاعات كبيركوه، به فاصله چهار كيلومتر از غار ملک و در مجاورت روستاي آكره بيد زرين آباد قرار دارد. طول غار کبوترلان 400 متر، ارتفاع آن بين 5 تا 30 متر و دهانه آن چاه مانند است. اين غار داراي استالاگتيت ها و استالاگميت هاي بسيار زيبايي است.


آرامگاه ها ،امامزاده ها و زيارتگاه هادرشهرستان مهران

امام زاده سيدمحمد عابد (پيرمحمد) مهران
امام زاده سيدمحمد عابد كه در زبان محلي به پيرمحمد معروف است، در روستاي گنبد در بخش اركواز ملكشاهي و در 36 كيلومتري جاده ملكشاهي- مهران واقع شده است. اين امام زاده فرزند بلافصل امام موسي كاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) است و يكي از زيارت گاه هاي مهم مردم استان ايلام محسوب مي شود. مردم منطقه اعتقاد خاصي به ايشان دارند.
امام زاده سيدحسن مهران
امام زاده سيدحسن (ع) در 3 كيلومتري جاده مهران- دهلران واقع شده است. ايشان فرزند بلافصل امام موسي كاظم (ع) است. بناي ساختمان قبلي اين امام زاده در زمان دولت قاجار و والي غلامرضا پشتكوه در سال 1308 هجري قمري تجديد بنا و نوسازي شده است. با شروع جنگ تحميلي عراق عليه ايران، ساختمان مذكور خسارات و ضربه هاي فراوان ديد ولي در سال هاي 75-1371 به وسيله اداره كل حج اوقاف ايلام نوسازي شد.
زيارت گاه امام زاده علي صالح مهران
بقعه امام زاده صالح (ع) فرزند عبيدالله الاعرج فرزند حسين فرزند امام چهارم حضرت سجاد است. امام زاده علي صالح از معاصرين حضرت امام موسي كاظم (ع) بوده است كه هم زمان با طغيان خلفاي عباسي به ايران هجرت نموده و در زمان امام رضا (ع) در محل صالح آباد به شهادت رسيده است. در زمان هلاكو خان مغول ساختماني كوچك بر روي مقبره آن احداث شده بود ولي اين ساختمان در زمان قاجار به دستور والي ابوقداره تجديد بنا شده و پس از پيروزي انقلاب اسلامي به طور كلي تجديد بنا شده است. وجود مزار شهداري جنگ تحميلي استان به اهميت زيارتي آن افزوده و شاخص ترين مكان زيارتي استان به شمار مي آيد. اين بقعه در صالح آباد شهرستان مهران واقع شده است.


قلعه ها ،برجها و آتشكده هادرشهرستان مهران

قلعه زمستاني والي مهران
در كنار رودخانه خروشان كنجانچم در فاصله 17 كيلومتري شهر مهران قلعه اي واقع شده است كه در گذشته به عنوان اقامتگاه زمستاني واليان پشتكوه مورد استفاده قرار مي گرفته است. يك سري پلكان سنگي و دست ساز، قسمت هاي انتهاي قلعه را به محل ديده باني كه فقط يك نفر در ان جاي مي گيرد، هدايت مي كند.
قلعه اميرآباد مهران
اين قلعه در روستاي اميرآباد در كنار راه مهران- صالح آباد قرار دارد و در دوره واليان از سنگ، آجر، خشت و گل بنا شده است. آثار به جامانده از اين قلعه شامل يك فضاي عمومي، تعدادي اتاق هر يك به مساحت 12 متر مربع و چند زيرزمين است. وضعيت فعلي بناي قلعه نيمه ويرانه است.