همه چیز در یک وبلاگ

با توجه به نام ديليگان و گويش مردم آن جا باور بر اين است كه اين شهر و يا شهرك در زمان ساسانيان نيز وجود داشته و از جمله شهرهاي ماد بزرگ بوده است شهر دليجان پس از اسلام گاهي جزو اصفهان و گاهي در قلمرو حاكم قم قرار داشته و تابع منطقه ي جبال و يا عراق عجم بوده است، در زمان صفويان جزء قلمرو و عراق عجم بوده زيرا شاه عباس ايان را به 5 ايالت اصلي تقسيم كرده بود: فارس ، خراسان، آذربايجان، گيلان، مازندران و ايالت عراق عجم، در روزگار قاجاريه ايران به4 ايالت و 23 ولايت تقسيم شده بود كه دليجان جزء ولايت كمره، گلپايگان و محلات قرار داشته در سال 1316 شمسي، دليجان و محلات حزو شهرستان قم، از استان دوم به حساب مي آمده است، در سال 1327 خورشيدي شهرستان محلات با 3 بخش محلات، خمين و دليجان در شمار شهرستان ها استان دوم محسوب مي شدند.
بعدا" بخش دليجان با دهستان هاي اردهال ، نراق، پشت گذر، خورهه نيز از شهرستان قم منتزع و به محلات ملحق شدند، در سال 58 دليجان تابع استان مركزي به مركزيت اراك در آمد شهر دليجان به علت موقعيت جغرافيايي و ارتباطاتي خود، چون بر سر راه بزرگ تيسفون ، خراسان، ماوراء النهار ( جاده ابريشم ) قرار داشته و هميشه در ارتباط با سه شهر بزرگ همدان، اصفهان ري بوده است و از مراكز عمده مبادلاتي اقتصادي در سر راه اصلي ايران بشمار مي رفته است. دليجان از گذشته تا كنون از كانون هاي مبادلاتي اقتصادي ايران بوده و گذشته از آن در منطقه مركز ارتباطي و محل مبادلات و خريد و فروش كالاي مناطقي نظير: خمين ، گلپايگان ، محلات، جاسب ، نراق ، و اردهال محسوب مي شده است.
اين شهر با اين كه درابتدا شهر بزرگي بوده است ولي عوامل مهمي باعث ويراني آن شدهاست اين شهر در بستر تاريخ مسيري براي تاخت و تاز آشوريان در راه هجوم اسرهدون، شاه آشوري از همدان به كاشان بوده است. همچنين اين شهر مدت زيادي در برابر حملات مغولان مقاومت كرده ولي بالاخرخ درمقابل آن ها مقعور مي گردد حمله افغان ها هم خود باعث مي شود كه عده بسياري دليجان را ترك كرده و شهر دچار ويراني گردد، و همچنين همان طور كه ذكر شده به علت اين كه در منطقه مركزي و در محل به هم پيوستن راههاي بزرگ شهرهايي مانند : ري و اصفهان قرار گرفته بود و چون حكومتهاي گذشته نسبت به تصر اين مناطق توجه داشته اند هنگام لشگر كشيها، ماندن و گذر سپاهيان مورد ستم و آسيب فراوان قرار مي گرفت واين امر باعث مي شد كه عده اي زادگاه خود را ترك گويند آخرين حمله توسط سركشاني مانند نايبحسين كاشي و رجب لر در سال 35 ه.ق. بوده است. قحطي سال 36 ه.ق. و بيماري عفوني مانند حصبه و وبا هم عاملي براي از بين رفتن مردم آن ديار بوده است .
وجه تسميه نام دليجان
بسياري نام دليجان را به معني گاري كه يك كلمه فرانسوي است مي دانند و دليل آن ها بر اين مدعا است كه چون اين شهر در مسير راهاي تباطي تهران – قم – اصفهان بوده است و چون در قديم الايام وسائل نقليه موتوري نبود، مردم با اسب و گاري والاغ و شتر طي طريق مي كردند، لذا جهت فراهم بودن آذوقه و وسايل آسايش و هم تامين امنيت بيشتر يك و يا چند روز توقف نموده و كاروانيان وسايل و بار و بنه خود راگذاشته و ضمن استراحت ارابه ها و درشكه هاي خود را تعمير مي كردند و اسبها و شترهاي تازه نفس نيز به خدمت مي گمارند. به اين ارابه ها نام دليجان اطلاق مي شد. لذا به اين محل دليجان گفته اند كه اين باور به دلايل ذيل رد مي شود
الف: جغرافيا نويسان قديم هر يك در كتب تاريخي خود از دليجان ذكري به ميان آورده اند از جمله ياقوت حمدي در المعجم البلدان نوشته شده است. دليجان شهر كوچكي است در نواحي اصفهان گفته مي شود دليجان ، حمدالله مستوفي آن را نيز به نام دليجان ثبت كرده است ابوالفدا در تقويم البلدان تاليف اوايل قرن هشتم ه.ق. از دليجان نيز نام برده و آن را به همين نام ذكر كرده است. ضمنا" در كتاب تاريخ قم تاليف حسن بن محمد بن حسن قمي نيز نام اين شهر دليجان و ديليجان عنوان شده است.
ب: آن چه سينه به سينه نقل شده اين است كه در قديم الايام در اين هشر مردمي دلير وجود داشته و به همين منظور آن را دليرگان نام نهاده اند و سپس بر اثر كثرت استعمال حرف «ر» از آن حذف شده و دليگان مبدل و سپس دليجان شده است.
ج: به لهجه و زبان محلي آن را دليگن و يا دليگان مي گويند كه به نظر مي رسد پس از حمله اعراب و معرب اسامي فارسي، نام اين شهر با تبديل « گ » به « ج » به دليجان تغيير يافته است
 با توجه به زماني كه كتب فوق نوشته شده است مي توان نتيجه گرفت كه دليجان در قرن چهارم هجري و قبل از آن نيز وجود داشته زيرا آن را معرب دليگان را مي دانند در صورتي كه دليجان به معني گاري در قرن 18 ميلادي در اروپا متداول شده است .
آن چه كه از مطالب فوق نتيجه گرفته مي شود اين است كه نام دليگون به ديليگان و سپس به دليگان و بعد ديليچان و دليجان تغيير يافته است و نام دليجان معرب ديليگان است و مفهوم سرزمين و جايگاه شجاعان را دارد.

غار چال نخجير
در فاصله 8 كيلومتري شمال دليجان و در منطقه اي به نام چال نخجير قرار دارد . درون غار عموماً كريستاليزه بوده و از سنگ هاي تزئيني و زيبا تشكيل شده است . كف و ديوارهاي غار پوشيده از اسفنجهاي بلورين است كه از اين جهت يكي از غارهاي زيباي كشوري است .

مسجد جامع بيجگان
بناي فوق در مركز روستاي بيجگان يكي از روستاهاي هفت گانه دهستان جاسب شهرستان دليجان قرار دارد . در روستاي بيجگان 9 بنا به عنوان مسجد وجود دارد كه دو تاي آنها يعني مسجد جامع و مسجد امام حسن داراي قدمت بيشتري مي باشند. در جنوب غربي مسجد دو كتيبه وجود دارد كه بر روي يكي از آنها ماده تاريخ 719 ه.ق. حك شده است. بناي فعلي مسجد جامع با قدمتي بيش از 150 سال در مركز روستا و در كنار چنار كهنسالي كه داراي قدمتي بيش از صد سال است قرار دارد.
مسجد داراي پلاني مستطيل شكل و در جهت جنوب غربي – شمال شرقي است كه داراي دوورودي يكي در سمت غرب ويژه آقايان و ديگري در گوشه شمال كه كوچكتر مي باشد و ويژه بانوان مي باشد. مسجد به صورت دو اشكوب كه از اشكوب فوقاني كه ارتفاع زيادي هم دارد فضايي خنك و دلپذير در تابستانها به وجود مي آيد در طبقه تحتاني ده حجره كه در بالاي هر حجره يك حجره ديگر هم رديف حجره پائين قرار دارد كه در مراسم و اعياد مذهبي خانمها در حجرات بالايي تجمع مي كنند. سقف مسجد مسطح از جنس چوب بوده و از سطح داخلي به خارج شامل پنج تنه درخت است كه تيز حمال وسط قطور وچهار تيرحمال با قطر كمتري در طرفين آن وجود دارند.
در دو ضلع شمالي شرقي و غربي ارسيهاي چوبي وجود داشته كه بجز يكي بقيه را حذف و بجاي آنها پنجره هاي آلومينيومي كار گذاشته اند. در جنوب غربي مسجد نيز دو كتيبه وجود دارد كه كتيبه پائين صحرايي بي شكل مي باشد داخل مسجد داراي تزئينات زيبايي از نقوش گياهي به رنگ سفيد و قرمز به صورت گچ كاري بر روي اندودهاي سفيد داخلي است.مصالح استفاده شده در اين بنا شامل : چوب ، سنگ، خشت، و گل مي باشد.
مسجد امام حسن بيجگان
بناي مسجد امام حسن واقع در روستاي بيجگان از توابع دهستان جاسب شهرستان دليجان باشد. اين بنا در داخل روستا و در 200 متري شمال شرق مسجد جامع در سه راه چمران روستاي فوق قرار دارد. در داخل محراب مسجد كتيبه اي سنگي وجود دارد كه تاريخ بناي مسجد امام شعبان سال 962 ه.ق. نشان مي دهد. بدين شكل متعلق بنا به دوره صفويه محرز مي گردد با اين حال در دوره هاي بعدي ديوارها وبويژه سقف بنا مرمت وبازسازي شده و در دوره معاصر نيز قسمت كفش كن و آبدارخانه مسجد را با مصالح امروزي بازسازي كرده اند.
اين مسجد يكي از مساجد قديمي روستا بيجگان بوده كه همانند مسجد جامع داراي پلاني مستطيل شكل ولي كوچكتر مي باشد كه در جهت شرقي- غربي بنا شده است. دو رديف ستون سه تايي به اضافه دوستون باريك ديگر سقف نيز پوش اين مسجد را نگه داشته اند ستونها با سهم همخواني نداشته وبه صورت باريك و قطور مي باشند.
در سمت شرق، مسجد داراي ايواني بوده كه زير آن اتاقي كوچك جهت نمازگزاردن كهنسالان كه توانايي بالا رفتن از پله هاي مسجد را گذارند وجود دارد. در دوره معاصر ايوان مذكور را تخريب وآنرا به مسجد افزوده اند.
مسجد داراي دو ورودي بوده كه ورودي جنوب غربي كه چند پله نيز دارد ويژه مردان و ورودي كوچك شمالي ويژه زنان مي باشد و بخش غربي مسجد به صورت دو طبقه بوده كه طبقه بالا كوچك و ورودي آن از شمال غرب مسجد مي باشد.
مسجد ساده و بدون آرايه هاي معماري است كه گچ اندود شده است.در ديوار جنوب غربي و در داخل محراب ساده مسجد كتيبه اي سنگي وجود دارد كه بر روي آن با خط ثلث اسماء الهي و امامان و مدحي از حضرت علي ( ع ) همراه با نام شاه طهماسب صفوي و معمار بنا وتاريخ 962 ه.ق. آمده است. مصالح به كار رفته در اين بنا شامل خشت، گل، چوب و گچ مي باشد.
مسجد جامع راوه
مسجد جامع راوه واقع است در روستاي دودهك از توابع دهستان دودهك كه در س17 كيلومتري شهرستان دليجان قرار دارد. مسجد جامع راوه در مركز روستا واقع شده و از بناهاي عام المنفعه ساخته شده در دروه قاجاريه مي باشد. اين مسجد در جهت شمال – جنوبي ساخته شده و داراي حياطي با حوضه كوچك جهت وضو گرفتن در مركز آن مي باشد. مسجد از نوع شبستان و داراي دو فرش انداز در جهت شرقي – غربي است. ورودي اصلي بنا در سمت جنوب از داخل ايواني كوچك ميسر مي گردد. سقف اين ايوان ازدو گنبد كوچك تشكيل شده كه بر ستوني چهار گوش استوار شده اند.
در سالهاي اخير در گوشه جنوب شرقي مسجد اتاقي جهت آبدار خانه نباشد كه تقربيا" شبيه بافت اصلي بناست. ستونهاي مسجد چهارگوش و به ارتفاع 145 سانتيمتر تا زير طاق بنا شده گنبدهاي شش گانه بناي فوق را نگه مي دارند.
ارتفاع گنبد تا كف مسجد 10/4 متر و محراب آن ساده و به صورت طاقنمايي عميق مي باشد مسجد داراي تزئينات خاصي نبوده و فقط در ديوارهاي آن طاقچه هاي كوچك و طاقنماهايي تعبيه شده است. روي بدنه گچي مسجد را با رنگ سبزي پوشانده اند. مصالح استفاده شده دربنا گل و گچ مي باشد.

امامزاده سليمان راونج
امامزاده سليمان راونج در ابتداي روستاي راونج از توابع دهستان دودهك و در 36 كيلومتري شمال شهرستان دليجان قرار دارد. اين امامزاده كه از بناهاي دوره قاجاريه مي باشد در شمال قبرستان عمومي روستا مي باشد. بناي فوق داراي يك اتاق و صحن اصلي و ايواني به صورت مستطيلي در جهت شرقي – غربي است.
صحن اصلي امامزاده بشكل مربع با سقف گنبدي است كه در وسط آن قبري بدون سنگ قبر قرار دارد. ورودي اصلي بنا از قسمت جنوبي و از طريق يك ايوان بوده و براي ورود به سطح ايوان چهار پله سنگي وجود دارد. ايوان داراي دو جرز سنگي چهار گوش است كه در وسط جرزها يك ستون با روكش گچي وجود دارد اين ستونها بر پايه اي مكعبي شكل قرار گرفته و داراي سر ستون گرفتي دوره قاجار مي باشد ستون و دو جرز سنگي تير چوبي حمال و 11 تير فرعي روي تير را نگهداري مي كنند ايوان از الحاقات دوره جديد مي باشد. بالاي ورودي به صحن يك شيير بر جسته از گچ نقش شده است صحن اصلي از خشت و گل ساخته شده و پوشش آن را با گچ سفيد كاري كرده اند.
در شرق صحن اصلي امامزاده اتاقي مستطيل شكل از سنگ و گل ساخته شده كه داراي سقف چوبي مسطحي مي باشد اين اتاق دو ورودي از شرق و غرب دارد . ورودي غربي آن از داخل صحن و ورويد شرقي آن توسط درب چوبي قديمي بزرگي كه تمام ضلع شرقي اتاق را در بر گرفته پوشانده شده است. اين درب چوبي دو لنگه داراي تزئينات مشبكي مي باشد.
امامزاده ابوالفضل مهدي آباد
بناي امامزاده ابوالفضل در يك كيلومتري غرب روستاي مهدي آباد از توابع دهستان جوشق و در 35 كيلومتري شرق شهرستان دليجان واقع شده است. بناي اين امامزاده در جبهه غربي قبرستان عمومي روستا قرار دارد با توجه به تاريخ كتيبه قسمت شرقي ضريح چوبي امامزاده كه متعلق به سنه 1075 ه.ق. و دو سنگ نوشته ديوار آستانه ورودي به صحن با تاريخ 1098 ه.ق. تعلق اين بنا به دوره صفويه محرز مي باشد.
بنا فوق به شكل مستطيل و در جهت شمالي جنوبي است در بخش شمال غربي بشكل نيم دايره و در شمال شرقي ديواري به عنوان پشتيباني و به منظور جلوگيري از ريزش ديوارهاي آن ساخته شده است. صحن اصلي بنا به صورت هشت ضلعي و ورودي آن از قسمت شرقي و از طريق ايواني ميسر مي گردد.
سقف ايوان با دو طاق جناقي كه با گچ سفيد كاري شده پوشانده و با گل و بوته نقاشي شده است ورودي اين بنا داراي درب چوبي زيبايي است كه پس از گذر از آن صحن اصلي امامزاده با سقفي گنبدي شكل قرار دارد. نماي بيروني آن داراي يك ساقه و گنبدي مخروطي شكل مي باشد كه در داخل دور ساقه گنبد سيزده طاقنماي كوچك و چهار نورگير بين آنها وجود دارد كه با گچ سفيد شده است در هر ضلع صحن طاقنمايي به ارتفاع 4 متر و عرض 60/1 متر بنا شده است. در ضلع جنوبي صحن ورودي فضاي جنوبي صحن قرار داشته كه بعد از تخريب شدن بناي جنوبي آن را مسدود كرده اند در ضلع شمالي ورودي به اتاق آرامگاهي و در قسمت غربي نيز ورودي به اتاقي مستطيل شكل و كوچك قرار دارد. در اين اتاق سه سنگ قبر وجود دارد كف صحن اصلي با كشايهاي مربع شكل كه لعابي فيروزه اي دارند مفروش شده است.
در وسط صحن صندوقي چوبي روي قبر قرار گرفته كه بلندي آن يك متر بوده ضريح چوبي مشبكي به بلندي 5/1 متر بر روي آن قرار گرفته است. اين ضريح داراي كتيبه هايي نيم برجسته به فارسي و عربي مي باشد كه بر قسمتي از آن ماده تاريخ 1075 ه.ق. و نام واقف ضريح مشهود مي باشد.
در بخش شرقي صحن اصلي شبستان شمالي – جنوبي با آجر ساخته شده كه قسمتهايي از آن دوباره سازي شده و داراي سه درب آهني است. داخل شبستان داراي طاقنماهايي به صورت دو طبقه بوده و داراي سه گنبد مركزي و گنبدهاي كوچكي دراطراف مي باشد.
عمده تزئينات بنا شامل تزئينات سردر ورودي آن مي باشد كه با نقاشي روي گچ كار شده و شامل نقاشي انواع حيوانات همچون روباه طاووس شير و انواع پرندگان با رنگهاي قرمز، زرد، قهوه اي و سفيد مي باشد در دو سمت درب ورودي دو سنگ نوشته به صورت عمودي بر ديوار نصب شده كه سمتي چپي سنگ قبر و سمت راستي آن داراي كتيبه اي به خط نسخ با مضمون نام واقف سنگ نوشته و تاريخ وقف ( 1098 ه.ق. ) مي باشد
مصالح به كار رفته دراين بنا شامل سنگ ، گل ، گچ ، خشت و آجر مي باشد. بناي فوق بتاريخ 10/10/1381 به شماره 6967 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

كاروانسراي دودهك
كاروانسراي دودهك در روستايي به همين نام و در هفده كيلومتري شهرستان دليجان بين قم و اصفهان واقع شده است. كاروانسراي فوق در 300 متري جنوب غربي روستا قرار دارد. كاروانسراي مذكور فاقد كتيبه و از تاريخ دقيق ساخت بنا اطلاع درستي در دست نيست . اما با توجه به دروازه بلند وبزرگ و سر در مرتفع وهمچنين ضخامت ديوارها و چهار گوشواره زير گنبد نماز خانه مي توان تاريخ بناي فوق را به دوره ايلخاني نسبت داد هر چند ته آنرا به دوره صفويه نيز نسبت مي دهند. اين كاروانسرا در دوره قاجاريه نيز داراي رونق بوده است.
بناي فوق از كاروانسراهاي چهار ايواني با يك حياط مركزي است كه داراي پلاني تقريبا" مربع شكل مي باشد ورودي كاروانسراي از سمت شمال بنا مي باشد نماي دو سوي ورودي پيش آمده كاروانسرا به طاقنماهايي تقسيم شده ودر اصلي در دوطرف ايوان ورويد داراي دو طاقنماست ديوارهاي ورودي ايوان مانند نيز از طاقنماهاي مستطيل و قوسهاي جناقي تركيب شده است. در دو طرف ورودي بنا سكويي نيز براي استراحت مسافران تعبيه شده است. در قسمت غربي راهروي ورودي اتاقي مربع شكل مي باشد كه در ضلع جنوبي آن يك محراب ساده وجود داشته كه سقف آن با استفاده از چهار گوشواره به صورت گنبد ساخته شده است.
در هر ضلع حياط يك ايوان موجود بوده كه اطراف دو ايوان شرقي و غربي داراي حجره هاي متعددي است هر يك از حجره هاي با اختلاف سطح نسبت به كف حياط بنا شده اند و در درون آنها تنوري جهت طبخ و گرمايش تعبيه شده است. قسمتهاي اصطبل و انبار از دو ضلع شمال و جنوب در نظر گرفته شده است. آب انبار مجموعه در زير زميت ايوان شرقي مي باشد بناهاي اطراف حياط همانند نبوده و داراي طرحهاي متفاوتند در هرگوشه بيروني و وسط ديوارها بنا داراي يك برج مدور ( چهار برج ) و پشت بامها نيز داراي ديوار جان پناه مي باشند.
سازه اصلي اين بناسنگ و آجر و آهك و گچ بوده و در پي از قلوه سنگهاي رودخانه اي استفاده شده و بر روي پي ها ديوارهاي آجري بنا شده است. تنها تزئينات بناآجر خفته راسته مي باشد. كاروانسراي دودهك از يكسو بر سر راه و شمال به جنوب بين مراكزي همچون ساوه ، قم و سلقچگان به اصفهان وار سويي ديگر مناطق غرب ( خورهه ) به شرق ( كاشان ) واقع است.
كاروانسراي شاه عباسي كهك
كاروانسراي شاه عباسي كهك واقع در 200 متري شمال غرب روستاي كهك و در صد متري مقبره آقاخان محلاتي قرار دارد. همانطور كه از نام اين كاروانسرا بيد است اين كاروانسرا از بناهاي باز مانده از دوره صفويه مي باشد. اين كاروانسراي همچون كاروانسراي ديگر روستاي مذكور به شيوه چهار ايواني با يك حياط مركزي و با پلاني تقريبا" مربع شكل بنا شده است.
ورودي اصلي كاروانسراي از جبهه جنوبي بوده و داراي سر در بزرگي است كه نسبت به ديوار جنوبي كاروانسرا 5/1 متر پيش آمده است. در دو طرف ورودي طاقنماي تقريبا" مربع مانندي با طاق جناقي و خيز كم و كف سنگي تخت كه نسبت به زمين 20/1 متر ازتفاع دارد و وجود دارد. هر طرف ورودي داراي پخي ايست كه بر بالاي آن طاقنمايي قرار دارد . بر سر در ورودي جاي كتيبه اي است كه احتمالا" به سرقت رفته است.
ورودي بنا به شكل هشتي بود و در هر طرف آن پلكاني براي دسترسي به پشت بام تعبيه شده است. در اطراف ايوانهاي چهار گانه، حجره ها، اتاقهاي مسكوني ، اصطبلها و ساير بناها بت سقف گنبدي و طاق و تويزه ساخته شده اند.
در هر چهار گوشه كاروانسرا برجي مدور وسنگي وجود دارد كه برجهاي شمال غربي و جنوب غربي تخريب شده اند پشت بامها داراي جان پناه بوده كه به مرور زمان بر اثر عوامل جوي از ارتفاع آن كاسته شده است. مصالح به كار رفته در بنا بيشتر آجر، سنگ، و گچ و ساروج مي باشد. كاروانسراي شاه عباسي كهك بر سر راه قديمي قرار گرفته كه از يك طرف به اراك، از يك سمت به محلات و از طرف ديگر به دليجان ختم مي شده است.

سد خاوه
بناي عام المنفعه فوق در يك كيلومتري شمال غرب روستاي خاوه و در دهستان جوشق شهرستان دليجاني واقع شده است. اصل بنا در دوره صفويه بنا شده و در دوره قاجاريه تعميرات و الحاقاتي بر آن صورت گرفته است. سد خاوه كه به سد ارجن آبادنيز معروف است در دره اي در شمال غربي روستا و بين كوه ساخته شده كه دسترسي به آن از طريق جاده خاكي كناره كوه امكان پذير مي باشد.
تاج سد در جهت شرقي – غربي بوده و طول آن 53 متر و عرض آن بين 12 تا 14 متر مي باشد . ارتفاع داخل سد از سطح تا كف دهانه خروجي آب 5/9 متر و ارتفاع بيروني آن 18 متر است در وسط طول تاج چاهي و راه پله اي بشكل نيم دايره به طرف پائين وجود دارد كه دهانه چاه به قطر 90 سانتيمتر بوده و داراي دور چين سنگي ايست كه تا كف سده عمق دارد در كنار چاه راه پله اي مارپيچ وجود دارد كه پله آن بطور كامل تخريب گرديده ولي سقف قوسي شكل آن تقريبا" سالم باقي مانده است سقف قوسي شكل آن با آجر و ديوارهاي دو طرف پله از قلوه سنگ و گچ ساخته شده اند را پله در پائين بداخل چاه منتهي مي گردد قسمتي كه دريچه آب در آن قرار گرفته است اين دريچه در مواقع لازم براي آبياري مزارع وباغات روستا و يا موقع پر شدن آن باز مي شده است. سطح داخلي سد بر اثر سيلابها با گل و لاي پر شده است.

آب انبار مهدي آباد
آب انبار مذكور در روستايي بنام مهدي آباد از دهستان جوشق شهرستان دليجان واقع شده است. بناي فوق از ساخته هاي دوره قاجاريان مي باشد. اين بنا در مركز روستاي مهدي آباد و در كنار مسجد جامع روستا واقع شده است.
بخشهاي مختلف اين آب انبار مشتمل است بر منبع ذخيره آب ، راه پله، پاشير و سر در آب انبار اين آب انبار در جهت شمال شرقي ، جنوب غربي شاخته شده و منبع ذخيره آب آن به صورت مكعب مستطيل و به ارتفاع داخلي 6 متر بنا گرديده است. منبع ذخيره آب داراي سقفي گنبدي است كه داراي دو بادگير كوتاه بوده كه هر دو را بسته اند. راه پله اي كه به پاشير منتهي مي گردد از سنگ ساخته شده و 14 پله دراد سقف پله هاي هلالي و با آجر كار شده است. سقف پاشير نيز با همان آجرهايي كه رد سقف راه پله كار شده بنا گرديده و داراي كار بنديهاي اجري نيز مي باشد سقف امروزه بنا را كاهگل وبدنه ديوارها را با سيمان پوشانده اند در دوره معارصر تمامي ديوارهاي بيروني آب انبار را سيمان كرده اند.
سر در ورودي بنا ساده وبدون هيچگونه ارايه هاي معماري است و در هر دو طرف آن سكوهايي جهت استراحت بنا شده است. مصالح به كار رفته در بنا فوق آجر، ساروج، گچ، آهك و سنگ مي باشد . از اين آب انبار در حال حاضر نيز استفاده مي گردد.

قلعه تخت كوه
قلعه تخت كوه بر بالاي صخره اي آهكي در دامنه كوهي به همين نام و در شمال غرب روستاي رباط ترك 6 كيلوكتر يجاده هواصلاتي اصفهان – تهران و اقع شده است. اين بنا از ساخته هاي دوره اسلامي مي باشد قلعه تخت كوه داراي پلاني مستطيل شكل و در جهت جنوب غربي – شمال غربي بنا شده است.
. قلعه با سنگهاي نامنظم آهكي همان كوه و با ملات ساخته شده است. ارتفاع باقيمانده ديوارها بين 1 تا 5 متر و ضخامت ديوارها 1 تا 5/1 متر مي باشد ديوار جنوب غربي و غربي تقريبا" سالم مانده وديوارهاي شمال شرق و شرق قلعه تخريب شده اند.
قلعه داراي چهار برج توخالي بوده كه بجز برج جنوب غربي بقيه تقريبا" سالم مانده اند بالاي برجها با چينه ساخته شده كه در حال حاضر بين نيم تا يك متر از چينه باقي مانده است در داخل قلعه آثاري از ديوارهاي بناهاي داخلي به چشم مي خورد كه محدوده سه اتاق در جنوب غربي قلعه مشاهده مي گردد. همچنين در قسمت جنوب غربي قلعه خارج از بنا آثاري از ديواري به طول س70/5 متر و ضخامت 1 متر و ارتفاع 20 سانتي متر باقي مانده كه ساخت و سازهايي در خارج از قلعه است . در قسمت شمال و غربي صخره سنگي زير قلعه كنده شده كه در حال حاضر گله داران از آن به عنوان پناهگاه گوسفندان استفاده مي كنند.
قلعه ريزه سينقان
قلعه ريزه سينقان در 2 كيلوكتر شمال روستاي سينقان از توابع دهستان هستيجان شهرستان دليجان واقع شده است بناي قلعه زيره بر بالاي قرار داشته كه تمامي منطقه هستيجان، از بالاي آ ن قابل مشاهده است. بناي فوق از ساخته هاي دوره تاريخي پارت و ساماني در منطقه مي باشد.
قلعه بناي مستطيل شكل بوده و جهت شرقي- غربي ساخته شده و ورودي آن از جانب شرقي كوه كه داراي شيبي ملايم است كه از طريق ايواني خشتي كه بنظر مي رسد سقفي هلالي داشته امكان پذيربوده است سطح بالاي كوه را با چيدن لاشه سنگهاي ستخت به صورت يك سكو در آورده و سپس قلعه را بر روي آن ساخته اند.
در ساخت خشتهاي به كار رفته در ايوان از كاه بهره گرفته اند ارتفاع باقي مانده ديوارهاي ايوان بين 3 تا 4 متر مي باشد در ديوار خشتي ايوان روزنه هايي نيز وجود دارد. سقف بنا به سمت داخل تخريب شده و محوطه قلعه را پر كرده است در ديوار جنوبي 4 روزنه جهت ديده باني و تيره اندازي به فاصله هاي 2 تا 20/2 متري از هم قرار دارند به گوشه شمال غربي برجي نيم دايره متصل بوده و ساير برجهاي قلعه تخريب شده اند.
ديوار بناي اصلي قلعه تا ارتفاع 5/3 – 3 متري از سنگ لاشه ها و گل بوده و بعد از آن ازخشت استفاده شده است. نزديكترين منبع آب به قلعه قنات، ريزه در غرب آن مي باشد.
قلعه مرد
بناي قلعه مرد واقع است در 14 كيلومتري شمال غربي شهر دليجان اين بنا بر بالاي كوهي در نزديكي كوه موسوم به آقا شاه بلبل در غرب درياچه پانزده خرداد قرار دارد.
به واسطه سفالهاي يافت شده در سطح قلعه قلعه به دوره تاريخي ( پارت – ساساني )محرز گرديده و همچنين نشان دهنده باز استفاده از آن در قرن هفتم هجري مي باشد.
اين قلعه از سه طرف شمال، غرب و جنوب به پرتگاه منتهي و دسترسي به آن از دره شمالي و از سمت غربي قلعه ميسر شده كه عبور از آن به سختي انجام مي گيرد.
در سمت شرق در دل صخره اي كانالي به قطر 3 تا 4 متر و طول برابر با پهناي كوه كند اند و وسط كانال را به صورت پشته در آورده اند تا مسيري براي دسترسي به قلعه ايجاد شود. امروزه نيز براي دسترسي به قلعه از اين كانال بايد عبور نمود.
در سمت شرق همين كانال اتاقي در دل صخره كنده شده كه داراي روزن هايي كوچك و بزرگ بوده و جهت ديده باني طراحي شده است.
در بخش جنوبي قلعه و نزديك پرتگاه ديوارها و بقاياي بناهايي از سنگ و ساروج به ضخامت 90 تا 120 سانتيمتر به ارتفاع 70 تا 160 سانتيمتر وجود دارد. در مركز قلعه گودالهايي بشكل مربع مستطيل و گرد تا عمق 10/3 متري ديده مي شودكه جهت ذخيره آب و يا ذخيره آذوقه در صخره كنده شده اند.
قلعه شش برجي رانج
قلعه شش برجي راونج در جنوب شرقي روستاي راونج از توابع دهستان دودهك شهرستان دليجان واقع شده است. اين بنا روي تپه اي بين دو دره پر از دارو درخت قرار دارد.
اين قلعه كه از بناهاي قاجاريه مي باشد به خاطر دارا بودن شش برج به قلعه شش برجي معروف مي باشد. قلعه داراي پلاني مستطيلي و در جهت شرقي – غربي بنا شده است. ديوار شرقي و برج جنوب شرقي به طور كامل تخريب شده و در آن قسمت مدرسه ابتدايي روستا و در جنوب قلعه دستشويي مدرسه ساخته شده است.
برجها به صورت نيم دايره اي شكل بوده و ارتفاع باقي مانده آنها بين 6 تا7 متر مي باشد برجها در وسط ديوار طولي قرار گرفته از بيرون به صورت نيم دايره و در داخل مواز ديوار قلعه ( چهار گوش) مي باشند. از اضلاع داخلي برجها يك ورودي به داخل برج وجود دارد. همه برجها در داخل داراي طاقنما و طاقچه هستند.
ارتفاع باقي مانده از ديوارهاي اين قلعه 3 تا 5/5 متر مي باشد. از بناهاي داخل قلعه هيچ اثري باقي نمانده است. برجها تا ارتفاع يك تا يك و نيم متر از لاشه سنگ و ملات گل و بالاي آن از خشت و گل ساخته شده اند. ديوارهاي قلعه نيز همانند برجها تا 5/1 متري از لاشه سنگ و گل و بالاي آن از چينه و گل ساخته شده اند. تنها تزئينات اين بنا شامل تزئيناتي بشكل مثلثي، لوزي و زيگزاگي بر روي برجهاست كه به صورت سورخهاي كوچك كنار هم كار شده اند.
قلعه قوقا
قلعه فوقا در يك كيلومتري شرق روستاي درب جوقا ( قوقا) از روستاهاي دهستان هستيجان در جنوب شرقي شهرستان دليجان و در بالاي كوهي بلند قراردارد. با توجه به برررسيهاي باستانشناسي محل و سفالهاي يافت شده در آن بنا مربوط به دوره تاريخي ( پارت و ساساني ) و نشان دهند باز استفاده از آن در دوره اسلامي بويژه در دوره صفويه مي باشد. قلعه قوقا داراي پلاني مربع شكل به ابعاد 20*20 متر بر روي صخره سنگي كوه بنا شده كه بخش شمالي و شمال غرب و شرقي آن به پرتگاه و بخش غربي به كوه منتهي و در شرق نيز با يك شيب تند به طرف پايين كوه مي رود .ديوار شمالي و غربي قلعه به طور كامل تخريب شده و همانند ساير قلعه هاي اين منطقه داراي چهار برج بوده كه در حال حاضر برج جنوب غربي آن تقريبا" سالم و بقيه از بين رفته اند.
در ديوار جنوبي چهار تيركش عمودي وجود دارد. ضخامت ديوارها بين 90 تا 100 سانتي متر بوده و بر اساس وضعيت طبيعي كوه بنا شده اند ديوارها در بعضي قسمتها داراي انحنا مي باشد.
بخش داخلي قلعه نيز همانند ساير قسمتها از شيب كوه پيروي مي كند. در قسمت جنوبي داخل قلعه آثاري از ديوارهاي سنگي چهار اتاق قابل مشاهده مي باشد. نزديكترين منبع آبي به قلعه قنات يغما مي باشد. كه تقريبا" در دو كيلومتري شمال شرقي قلعه واقع است. ديوارهاي قلعه از مصالح سنگ لاشه و ملات گل سرخ ساخته شده و ارتفاعي بين 3 تا 4 متر از آنها باقي مانده است.
قلعه دز دور
قلعه دز دور در يك كيلومتري جنوب غربي روستاي مزوش از توابع دهستان هستيجان شهرستان دليجان واقع شده است. بناي فوق در دوره تاريخي ساخته شده و در دوره اسلامي از آن دوباره استفاده شده است. قلعه دزدور بر بالاي كوهي بلند در فاصله يك كيلومتري جنوب غربي روستاي مزوش قرار گرفته است. اين قلعه داراي پلاني مربع شكل بوده و داراي چهار برج نيم دايره است كه به كلي تخريب شده اند.
ديوارها و تمامي بناهاي داخل تخريب شده و از ديوارهاي اطراف قلعه يك تا يك و نيم متر باقيمانده است. ديوارها و بناهاي قلعه از سنگ و ملات گل ساخته شده اند.
قلعه نشست آباد دليجان
قلعه نشست آباد در 3 كيلومتري شهر دليجان و در 300 متري شرق جاده آسفالته تهران اصفهان قرار دارد. اين قلعه در داخل دشت و در ميان مزارع و باغات قرار دارد. بنظر مي رسد اين قلعه از بناهاي دوره تاريخي بوده باشد كه در دوره اسلامي نيز از آن استفاده شده است. اين بنا داراي پلاني مربع شكل مي باشد كه هر چهار ديوار آن تقريبا" سالم باقي مانده اند . ارتفاعموجود ديوارها بين 8 تا 10 و ضخامت آنها بين 2 تا 5/2 متر مي رسد . بنظر مي رسد ديوارها داراي ضخامت بيشتري بوده اند ولي به واسطه بارندگيهاي مكرر از ضخامت آنها كاستهشده است ضخامت ديوارها به حدي بوده كه بنا به گفته كهنسالان ده دو گاو با هم از روي آن عبور مي كرده است.
قلعه داراي دو ورودي بوده كه يكي در بخش شمالي كه در دوره هاي بعدي با خشت مسدود شده و ديگري در بخش غربي مي باشد در كنار اين ورودي اتاقي براي نگهباني ديده باني و كنترل ورود و خروج افراد به داخل قلعه وجود دارد. اين بنا در هر چهار گوشه داراي برجي نيم دايره اي شكل بوده است . در ديوار جنوبي علاوه بر برج نيم دايره اي برجي مستطيل شكل نيز در بين دو برج كناري وجود دارد.
در داخل قلعه ساختمانهاي مسكوني بسياري وجود داشته كه همگي از خشت و گل ساخته شده و داراي سقوف گنبدي و طاقي شكل بوده اند در داخل اين اتاقها طاقنما و طاقچه هايي نيز وجود داشته است. بناهاي داخل قلعه تقريبا" به طور كامل تخريب شده اند اطراف قلعه بخصوص در بخش شرقي و جنوبي آن آثاري از يك خندق وجود دارد. مصالح به كار رفته در بناي ديوارهاي قلعه از خشت و چينه مي باشد.