همه چیز در یک وبلاگ

شيراز نگين درخشان فرهنگ و تمدن ايران زمين و يكي از زيباترين و نام دارترين مناطق ايران است. شيراز با سابقه تاريخي منحصر به فرد خود مجموعه‌اي از تمدن باستاني جهان را در برداشته، وارث تمدن اقليم پارس و نشانه اي از هويت باستاني و سهم بسيار ارزشمند ايران در تمدن و فرهنگ جهان است. شيراز با موقعيت خاص جغرافيايي خود كه سه فصل از فصل هاي سال، هوايي بهاري دارد؛ سرزمين شعر و شاعري نيز هست و دو مرواريد بزرگ ادبيات جهان ( سعدي و حافظ) زادگاه اين سرزمين هستند و آرامگاه آن ها محفل هنردوستان است. شيراز با مناطق اطراف آن يعني تخت جمشيد، نقش رستم و شهرهاي ديرينه يكي از قديمي ترين مجموعه هاي تمدني جهان است و آثار تاريخي اطراف آن كه از عظيم ترين آثار باقي مانده در جهان است به تمدن كهن ايران، اعتباري خاص داده است.آثار پرافتخار زمان هخامنشي ها و ساساني‌ها، نمايش‌گر ذوق‌حجاري، معماري،كاشي‌كاري، نقاشي و مجسمه سازي مردم فارس پيش از اسلام است. بعد از اسلام نيز فارس ها به خصوص مردم شيراز به شيوه ديرين خود، در كسب هنر و آفريدن صنايع دستي كوشش فراوان به کار برده اند و در اين راه بسيار موفق عمل کرده اند. هنرمندان شيرازي در تاريخ هنر ايران در خط و تذهيب، جلوه سازي و گل و بوته سازي،معماري و گچ بري، خاتم سازي و نقره كاري، ابريشم دوزي، قالي‌بافي و منبت كاري از نام داران و سرآمد هاي اين هنر به شمار مي‌رفته‌اند. امروزه نيز اين منطقه به لحاظ صنايع دستي بسيار قوي عمل مي کند و خاتم كاري، منبت کاري، معرق کاري، قالي بافي، پارچه بافي، نقره كاري، مسگري و بافت گليم هاي زيبا از مهم ترين صنايع دستي شهرستان شيراز محسوب مي شود.
بافت قالي در شهرستان شيراز از سابقه اي طولاني برخورداراست. در تجارت فرش، تمام قالي هاي ناحيه فارس (جنوب غربي ايران) را تحت عنوان قالي شيراز نام مي برند که به طور کامل در صنايع دستي استان فارس توضيح داده شده است. بخشي از فرشينه هاي خمسه هم که به شيرازي معروفند، از نظر جنس متوسط است و به جز بافندگان خمسه، بافندگان روستاهاي غير عشايري نيز آن را مي بافند. اين بافته ها نيزبه نام قاليچه هاي شيرازي مشهورهستند و به کشورهاي ديگر نيز صادر مي شوند.
پارچه‌هاي ابريشمي، نخي و پشمي شيراز و ظروف مسي و نقره كاري اين منطقه نيز از شهرت به سزايي برخوردار بوده و گليم بافي هم در اين ناحيه شهرت زيادي دارد. صنايع دستي شهرستان شيراز از جمله صادرات اين شهرستان به شمار مي آيد. خاتم کاري مهم ترين و مشهور ترين صنعت دستي شهرستان شيراز است. خاتم کاري يکي از هنرهاي با ارزشي است که در شرق وجود دارد و مهم ترين صنعت دستي فارسي است که بهترين نوع آن در شيراز توليد مي ‌شود. از گذشته خاتم سازي اطلاع زيادي در دست نيست، زيرا مواد اوليه خاتم بيش تر چسب و چوب است و اين دو ماده بر اثر مرور زمان از بين مي روند. با اين همه در مکان هايي که از نظر مردم جنبه تقدس داشته، به خاتم هايي بر مي خوريم که قدمت دويست تا سيصد ساله دارند. تصور مي شود هنر خاتم سازي براي اولين بار در شهر شيراز به وجود آمده و مركزاصلي خاتم كاري در شيراز باشد. شايد بهترين نمونه اين هنر درعصر حاضر، ميز خاتمي است که در نمايشگاه جهاني بروکسل (سال 1958) مدال طلا را نصيب خود کرد.
کهن ترين نمونه خاتم که در دست است متعلق به دوره صفويه است. اين اثرمربوط به بقعه شاه نعمت الله ولي در ماهان کرمان است. در خاتم كاري هاي شيراز بيش تر گل هاي كوچک و ستاره هاي درخشاني كه از مواد مختلف تركيب يافته اند، ديده مي شود.( قطعات كوچک منظمي از ني، مس، قلع، چوب، عاج بريده و آن ها را روي سطحي كه قبلا سريشم زده اند، مي چسبانند.) خاتم كاري بيش تر در روي رحل و صندوقچه هاي كوچک و جعبه هاي آرايش صورت مي گيرد و نيز ممكن است به موجب سفارش، اشياء بزرگ تر از قبيل ميز و صندلي و غيره را نيز خاتم كاري نمايند. درخاتم هاي گران قيمت قسمت هاي فلزي خاتم از طلا يا نقره تشکيل مي شود و به جاي استخوان در ساخت آن ها عاج به کار مي رود. مرغوب ترين نوع خاتم، نوعي است که پره وارو ناميده مي شود و نوع ديگري هم هست که به سيم دار مشهور است. چوب، فلز، استخوان و رنگ سبز، مواد و مصالح خاتم سازي را تشکيل مي دهند. انواع وسايل و ابزار اين رشته عبارتند از: رنده که پشت خاتم را بسيار ظريف مي تراشد، تنگ هاي گوناگون نظير تنگ مثلث سابي، سيم سابي، پره ساب، گل ساب و توگلو ساب، اره، اره سرقطع کن که سر چوب ها يا گل خاتم را قطع مي کند، سوهان که انواع مختلف دارد، پرگار، گونيا، چکش، گاز انبر، مغاز و پرس.
منبت کاري از صنايع و هنرهاي دستي شيراز است. واژه منبت به معناي کنده کاري روي چوب است که سابقه اي ديرينه در شهرستان شيراز دارد. شايد بتوان آغاز تاريخ منبت کاري را زماني دانست که انسان نخستين بار با ابزاري برنده چوبي را تراشيده است. مهم ترين ماده اي که روي آن منبت کاري مي کنند چوب است. چوب منبت کاري بايد محکم و بدون گره باشدو براي اين منظور از چوب هاي آبنوس، فوفل، بقم، شمشاد، عناب و گردو استفاده مي شود. شناخت راه چوب يکي از مهم ترين اصول کار است و عاج، صدف و استخوان از ديگر مصالح مورد استفاده در هنر منبت کاري است.
معرق کاري يکي ديگر از صنايع روي چوب و با اهميت شيرازي هاست که شيوه جديد آن، پديده تازه اي در ايران است و عمري پنجاه ساله دارد. معرق در اصل بر تکه هاي ريزي از کاشي اطلاق مي شود که در کنار هم چيده مي شوند و فرم هاي مختلفي را تشکيل مي دهند. اين نوع کاشي براي تزيين داخل و خارج گنبدها و سردر مساجد به کار مي رفته است. معرق کاري در قرن ششم هجري يعني در دوره سلجوقيان به سمت کمال رفت و متداول شد. در شيوه تازه معرق روي چوب که به تازگي از منبت کاري جدا شده، طرح مورد نظر روي چوب زده مي شود و به وسيله مغار خالي شده و به جاي آن تکه هايي به همان اندازه از چوب هاي مختلف يا عاج، جاگذاري مي شود. پس از به وجود آمدن اره مويي هاي بسيار باريک، معرق روي چوب وارد مرحله جديدي شد و هنري با ظرافت و اعجاب آور به وجود آمد. در اين مرحله جديد با قرار دادن قطعات مختلف از قبيل صدف، عاج، استخوان، فلز و چوب هاي مختلف رنگي در کنار يکديگر، معرق ايجاد مي شود. معرق کاري هاي شيراز از جمله صنايع دستي صادراتي اين شهرستان به شمار مي آيند.
ايلات عمده اي در بخش هاي تابعه اين شهرستان به زندگي كوچ نشيني مشغول هستند. ايل قشقايي در محدوده شمال و شمال غربي شيراز رفت و ‌آمد مي كنند و طوايف عمده آن كشكولي دره شوري، شش بلوكي، قراچه اي فارسيمدان، عمله و لبو محمدي هستند. اين ايل در حال حاضر اهميت و نفوذ سابق خود را از دست داده و داراي ايلخان نيست. ايلات خمسه نيز بيش‌تر در قسمت هاي خاوري و جنوب خاوري شيراز رفت و آمد مي كنند و شامل 5 ايل هستند به نام هاي اينانلو، بهارلو، عرب، نفر و باصري. مردم شهرستان شيراز آريايي نژاد بوده و اهالي اين شهرستان داراي زبان فارسي با گويش ويژه شيرازي هستند كه به زبان فارسي اصيل نزديک‌تر است. تقريبا 97 درصد شهرستان شيراز مسلمان و شيعه مذهب بوده و 3 درصد ديگر را نيز ساير اديان تشكيل مي‌دهند.
جاذبه هاي تاريخي متعدد که در گوشه و کنار اين شهرستان پراکنده شده اند، نشان از اهميت و عظمت اين منطقه در دوره هاي باستاني، اسلامي و معاصر دارند. آرامگاه کوروش کبير که در دشتي پهناور قرار گرفته و از سنگ هاي سفيد رنگ ساخته شده و قدمت آن به دوره هخامنشيان مي رسد، مسجد جامع عتيق که از كهن ترين مسجد هاي استان فارس و شهرستان شيراز است و قدمت آن به دوره هاي اوليه اسلام مي رسد، مسجد وکيل که از شاهكارها و آثار پر ارزش دوره زنديه است و دروازه قرآن که از شهرتي جهاني برخوردار است، نمونه هايي از آثار دوره هاي مختلف در شهرستان شيراز به شمار مي‌آيند.
بازار وكيل شيراز که داراي ويژگي هاي خاص و زيبايي خيره کننده‌اي است به همراه باغ هاي مشهوري چون باغ عفيف آباد (باغ گلشن) و باغ ارم‌ که از مشهور ترين باغ هاي ايران در جهان است، در اين شهرستان واقع شده‌اند. نارنجستان قوام از ديگر بناهاي ارزشمند منطقه است که در آن اثر هفت هنر ايراني، (گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري و منبت كاري) قابل مشاهده است. شهرستان شيراز از طبيعت بسيارغني، جذاب و ديدني نيز برخوردار است و وجود جاذبه هايي چون تنگ بوان با طبيعت زيباي پيرامونش، پارک ها و گردش‌گاه هاي طبيعي چون گردش‌گاه ميان كتل که زيستگاه گوزن زرد ايراني است، درياچه هاي زيبايي چون درياچه پريشان، چشمه هاي متعدد چون چشمه رچي، دره هاي سر سبز و ... سبب شده اند که اين شهرستان توانمندي هاي قابل توجهي را در زمينه جاذبه هاي طبيعي داشته باشد و همراه با جاذبه هاي منحصر به فرد تاريخي خود، همواره پذيراي طبيعت دوستان و ايرانگردان باشد.
مکان هاي ديدني و تاريخي
شيراز؛ با سابقه هزاران ساله خود قدمتي به طول تاريخ‌ تمدن و فرهنگ ايران دارد و گوشه گوشه اين منطقه نمايشگه اين ادعاست. شيراز يکي از مشهورترين نقاط ايران در جهان است و همواره در هر محفلي که سخن از شکوه تمدن ايران بوده، نام شيراز در راس فهرست مناطق داراي تمدن ايران آورده شده است. موقعيت طبيعي و جغرافيايي اين شهرستان در فلات ايران، رودخانه هاي پرآب همراه با خاک حاصل خيز و درياچه هاي طبيعي آب شيرين به اين منطقه امکان داده که در دوره هاي مختلف از مراکز مهم فعاليت اقوام ساکن در اين مرز و بوم باشد و يادگارهاي با ارزش تاريخي زيادي را از اقوام مختلف در دل خود داشته باشد.
جاذبه‌هاي تاريخي‌متعدد‌که در گوشه و کنار اين شهرستان پراکنده شده اند، نشان از اهميت و عظمت اين منطقه در دوره هاي باستاني، اسلامي و معاصر دارند. آرامگاه کوروش کبير که در دشتي پهناور قرار گرفته و از سنگ هاي سفيد رنگ ساخته شده و قدمت آن به دوره هخامنشيان مي رسد، مسجد جامع عتيق که از كهن ترين مسجد هاي استان فارس و شهرستان شيراز است و قدمت آن به دوره هاي اوليه اسلام مي رسد، مسجد وکيل که از شاهكارها و آثار پر ارزش دوره زنديه است و دروازه قرآن که از شهرتي جهاني برخوردار مي باشد، نمونه هايي از آثار دوره هاي مختلف در شهرستان شيراز مي باشند.
بازار وكيل شيراز که داراي ويژگي هاي خاص و زيبايي خيره کننده اي است به همراه باغ هاي مشهوري چون باغ عفيف آباد ( باغ گلشن ) و باغ ارم که از مشهور ترين باغ هاي ايران در جهان مي باشند، در اين شهرستان واقع شده اند. نارنجستان قوام از ديگر بناهاي ارزشمند منطقه است که در آن اثر هفت هنر ايراني، (گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري و منبت كاري) قابل مشاهده است.
شهرستان شيراز از طبيعت بسيارغني، جذاب و ديدني نيز برخوردار است و وجود جاذبه هايي چون تنگ بوان با طبيعت زيباي پيرامونش، پارک ها و گردشگاه هاي طبيعي چون گردشگاه ميان كتل که زيستگاه گوزن زرد ايراني است، درياچه هاي زيبايي چون درياچه پريشان، چشمه هاي متعدد چون چشمه رچي، دره هاي سر سبز و ... سبب شده اند که اين شهرستان توانمندي هاي قابل توجهي را در زمينه جاذبه هاي طبيعي داشته باشد و همراه با جاذبه هاي منحصر به فرد تاريخي خود، همواره پذيراي طبيعت دوستان و ايرانگردان باشد.
صنايع و معادن
شيراز از شهرهاي مهم ايران محسوب مي شود و صنايع كارخانه اي در آن پيشرفته و چشم گير مي باشد. انواع كارخانه هاي صنعتي از قبيل نفت ايران، كارخانه هاي تهيه لوله كشي نفت خام، پالايشگاه و پتروشيمي، كارخانجات توليد نخ،‌ كارخانه‌هاي شير پاستوريزه، روغن نباتي،‌ پارچه بافي، جعبه سازي، شيشه سازي، كارخانجات ذوب فلزات، چاپخانه و كارخانه هاي توليد‌ آجر، سيمان، گچ،‌ موزاييک و ... از كارخانه هاي مهم شيراز به شمار مي روند. علاوه بر معادن نمک درياچه هاي شور، معادن سنگ و آهک اين شهرستان نيز نسبتا زياد است كه مهم ترين آن ها معادن احمد آباد، چنار زاهدان، فرهادخاني و چشمه تلخو در اطراف شيراز، و معادن سنگ سروستان و سنگ زرقان مي باشند كه در صنعت كاشي سازي وكاشي كاري اين شهرستان نقش عمده اي داشته‌اند. بازرگاني در شهرستان شيراز از رونق چشم‌گيري برخوردار است. از نظر اقتصادي شهرستان شيراز تقريبا خودكفا بوده و اساس اقتصاد آن بر كشاورزي، دام داري، كارگري، تجارت و صنايع دستي و فرش بافي استوار است. تجارت در اين شهرستان در محور شغلي عمده مردم بوده و صادرات آن را انواع محصولات كشاورزي از قبيل : گندم، جو، ‌بنشن،‌ تره بار، چغندرقند، و برنج و صنايع دستي از قبيل: خاتم كاري، منبت كاري، نقره آلات، گيوه، كلاه نمدي و قالي و محصولات كارخانه اي و صنعتي تشكيل مي دهد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
در افسانه ها آمده است كه شيراز فرزند تهمورس (از پادشاهان سلسله پيشداديان) شهر شيراز را تأسيس كرد و نام خود را بدان بخشيد. به روايتي ديگر، نام اين ديار، "شهرراز" بوده كه به اختصار شهر از و شيراز خوانده شده است.در حالي كه بر اساس تحقيقات "تدسكو" شيراز به معناي مركز انگور خوب است، "ابن حوقل"، جغرافي دان مسلمان قرن چهارم هجري، علت نامگذاري شيراز شباهت اين سرزمين به اندرون شير مي داند، چرا كه به قول او عموما" خواربار نواحي ديگر بدانجا حمل مي شد و از آنجا چيزي به جايي نمي بردند. و بالاخره بنا به نوشته كتاب "صورالاقاليم"، از جهت وجود دام هاي بسيار در دشت شيراز، آنجا را "شيرساز" ناميده اند.باري، بيش از هر چيز نام زيبا و سحرانگيز شيراز كه واژه اي فارسي است، بهترين گواه بر اين باور است كه برخلاف پندار پاره اي از جغرافي دانان مسلمان، تأسيس اين شهر به قرن ها قبل از ورود اسلام به ايران باز مي گردد، شيراز، هم اكنون نيز در محل تقاطع مهمترين راه هاي ارتباطي شمال به جنوب و شرق به غرب كشور است و اين موقعيت در ادوار قبل از اسلام شاخص تر بوده، چرا كه در عهد هخامنشيان، شيراز بر سر راه شوش (پايتخت هخامنشي) به تخت جمشيد و پاسارگاد بوده و در عهد ساسانيان راه ارتباطي شهرهاي بسيار مهمي چون بيشابور و گور با استخر، از جلگه شيراز مي گذشت. در نتيجه مسلم است كه چنين محل حاصلخيز و خوش آب و هوايي كه در تقاطع مسيرهاي مهمي كه برشمرده شد، قرار داشته، هرگز خالي از آبادي و سكنه نبوده است. وجود آثار قديمي مانند قصر ابونصر در حوالي شيراز كه قدمت آن به دوره اشكانيان مي رسد و نقوش برجسته برم دلك، (در چندكيلومتري شرق قصر ابونصر) كه از آثار دوره ساساني است و قلعه بزرگ بندر (فهندر، پهندر، قهندز، كهندژ) در سمت شرق تنگ سعدي و چند نقش برجسته در دهكده گويم در چهار فرسنگي شمال غرب شيراز و همچنين پيدا شدن سكه هايي در ضمن حفاري هاي قصر ابونصر، كه بر آنها با خط پهلوي نام شيراز نقش بسته است، جملگي بر وجود شهر يا بلوكي به نام شيراز، در همين محل در دوران قبل از اسلام دلالت دارد.علاوه بر آنچه گفته شد، كاوش هاي باستان شناسي در تخت جمشيد، به سرپرستي كامرون در سال 1314 ه.ش، به پيدايش خشت نبشته هايي انجاميد كه بر روي چند فقره از آنها نام شيراز مشخص بود. بدين ترتيب مي توان احتمال داد، اين وادي كه در عهد رونق تخت جمشيد، آبادي كوچكي بيش نبوده است، بعد از انهدام پايتخت هخامنشيان، سمندروار از دل خاكستر آن ديار برپا خاسته است.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان شيراز از شمال به شهرستان آباده، از جنوب به شهرستان فيروزآباد، از شرق به شهرستان استهبان و از غرب به شهرستان كازرون محدود مي‌شود. رودخانه هاي كر، شش پير، و قره ‌آغاج از مهم ترين رودخانه‌هاي منطقه هستند و به طور كلي شهرستان شيراز صرف نظر از جلگه هاي شيراز، مرودشت و كربال يك منطقه كوهستاني به شمار مي رود. آب و هواي منطقه معتدل و متمايل به گرم است. شهر شيراز مركز شهرستان درطول جغرافيايي 52 درجه و 32 دقيقه و عرض جغرافيايي 29 درجه و 37 دقيقه و ارتفاع 1540 متري از سطح دريا واقع است. در سرشماري سال 1375 جمعيت شهرستان شيراز 1،423،805 نفر برآورد شده است. راه هاي دسترسي به اين منطقه عبارتند از:
- راه شيراز – اصفهان به طول 484 كيلومتر
- راه شيراز – فسا به طول 168 كيلومتر
- راه شيراز – استهبان – ني ريز به طول 191 كيلومتر و تا استهبان به طول 230 كيلومتر
- راه شيراز – بوشهر به طول 225 كيلومتر
- راه شيراز – جهرم به طول 200 كيلومتر
- راه شيراز – نورآباد ممسني به طول 235 كيلومتر
- راه شيراز – اردكان به طول 95 كيلومتر
- راه شيراز – فيروزآباد به طول 120 كيلومتر
مركز شهرستان شيراز داراي فرودگاه بين المللي است.

رودخانه پل فسا شيراز
رودخانه پل فسا يک رود دايمي به طول 35 كيلومتر است. مسير كلي اين رود جنوب خاوري بوده و از كوه پهن 14 كيلومتري جنوب باختري شيراز سرچشمه مي گيرد.
رودخانه خشک شيراز
رود خشک که 50 كيلومتر طول دارد رودي فصلي بوده كه مسير كلي آن جنوب خاوري است. سرچشمه اين رود، كوه هاي قلات و تشي برگي و كلتاق در 33 كيلومتري شمال باختري شيراز است كه به آن نهر اعظم نيز مي گويند.
رودخانه دالكي شيراز
رودخانه دالکي يک رود دايمي به طول 170 کيلومتر است که شيب متوسط آن 8/0 درصد مي باشد. اين رود که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است در مسير کلي خود که به سمت جنوب باختري است، از شهرستان هاي كازرون، برازجان و بوشهر در استان هاي فارس و بوشهر عبور مي کند. هله از ارتفاعات 40 كيلومتري جنوب خاوري كازرون و 53 كيلومتري جنوب باختري شيراز از دهستان كوهمره سرچشمه گرفته و به سوي شمال باختري روان مي شود. در 14 كيلومتري خاور كازرون با رودخانه حنا مخلوط شده و به نام رودخانه سفيد از طريق دره دوان در شمال خاوري، همچنان به سوي شمال باختري ادامه مسير مي دهد. پس از آن كه در 17 كيلومتري شمال كازرون با رودخانه تنگ شيب مخلوط شده، با نام جديد شاهپور از طريق تنگه چوگان به دهستان شاهپور وارد مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني از جمله رود شكستان درهم مي آميزد و رو به سوي جنوب باختري به طرف دهستان خشت سرازير مي شود. در اين دهستان به سوي باختر تغيير جهت داده و پس از عبور از دره شمالي كوه پوزه حسن كرچال وارد دهستان مزارعي از شهرستان برازجان مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني كه غالبا از شمال سرازير شده اند مخلوط گشته، مرز ميان دهستان هاي مزارعي، شبانكاوه و زيرراه را تشكيل مي دهد و به نام رودخانه شيرين در 12 كيلومتري شمال باختري برازجان با رودخانه دالكي مخلوط مي شود. از اين به بعد اين رودخانه که به سمت باختر متوجه شده و مرز ميان دهستان هاي شبانکاره و زيارت را تشکيل مي دهد، هله نام مي گيرد. سرانجام اين رودخانه در 54 كيلومتري جنوب باختري برازجان به خليج فارس مي ريزد. در طول مسير اين رودخانه نقاط مناسبي براي احداث سد وجود دارد. از جمله اين مناطق مي توان به مدخل شمالي تنگ چوگان در 20 كيلومتري شمال كازرون، دهانه خاوري پوزه حسن كرچال در 35 كيلومتري باختر كازرون و همچنين دره شمالي كتل برنگ در 44 كيلومتري باختر شمالي كازرون اشاره کرد
موند (مند) شيراز
مسير عبوري اين رود شهرستان هاي شيراز، جهرم، فيروزآباد، و خورموج است. اين رود 685 كيلومتر طول دارد و مسير كلي آن نخست جنوب خاوري و سپس جنوب باختري و در انتها باختري مي باشد. اين رودخانه از كوه هاي انار و خاني يک واقع در دهستان كوهمره در 75 كيلومتري باختر شمالي شيراز و 28 كيلومتري شمال خاوري كازرون سرچشمه مي گيرد و به نام رودخانه قره آغاج به سوي جنوب خاوري سرازير مي شود و پس از مخلوط شدن با رودخانه زاخرد به دهستان سياخ وارد مي گردد و مسير خود را به سوي جنوب خاوري را طي مي كند. اين رودخانه پس از طي مسيري طولاني و عبور از دهستان ها و شهرستان هاي بسيار و مخلوط شدن ريزابه ها و رودخانه هاي فراوان با اين رودخانه سرانجام در 56 كيلومتري جنوب باختري خورموج به خليج فارس مي ريزد.
رود سرخون شيراز
سرخون يک رود دايمي به طول 20 كيلومتر است. اين رود از كوه هاي دشت ارژن و ديوار آهني در 44 كيلومتري باختر شيراز سرچشمه مي گيرد. شيب متوسط اين رود 7 درصد و مسير كلي آن جنوبي است.
رودخانه آغاج شيراز
اين رودخانه از دامنه كوه تابسک در دهستان دشمن زياري سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از ميان دره اي در ناحيه شمال باختري شيراز، در حوالي چهل چشمه از منطقه ممسني خارج مي شود. رودخانه آغاج در مسير خود همراه چند رود و چشمه، پس از عبور از اراضي زراعي خفر، كوار، جهرم، قير و كارزين از طريق استان بوشهر به نام رود مند وارد خليج فارس مي شود.
چشمه رچي شيراز
اين چشمه که از گردشگاه هاي زيباي استان و شهرستان شيراز به شمار مي آيد در منطقه كوهمره سرخي در 35 كيلومتري شيراز واقع شده است. آب و هواي مطبوع و مناظر دل انگيز طبيعي از ويژگي هاي اين ناحيه مي باشند كه آن را به يكي از گردشگاه هاي عمومي تبديل كرده است.
چشمه خارگان شيراز
چشمه خارگان در روستايي به همين نام در 60 كيلومتري شيراز قرار دارد. محوطه اطراف چشمه، همواره پذيراي انبوهي از بازديد كنندگان و گردشگران در فصل هاي مختلف سال است. اين محل به علت برخورداري از آب فراوان و همجواري با رودخانه هاي قره آغاج و جره، از پوشش گياهي مناسبي برخوردار است.
گردشگاه آتشكده شيراز
در حاشيه جاده شيراز به استهبان، در دامنه ارتفاعات خرمن كوه، گردشگاهي ارزشمند وجود دارد كه در حال حاضر، بخشي از خدمات تفريحي اين مسير را به عهده دارد. اين مكان چشمه و بركه اي بسيار زيبا دارد كه علاوه بر قابليت هاي گردشگاهي، به عنوان حوضچه پرورش ماهي نيز مورد استفاده قرار مي گيرد.
گردشگاه برم دلک شيراز
اين گردشگاه در 14 كيلومتري خاور شيراز واقع شده است. در چهار كيلومتري آثار باستاني قصر ابونصر، تالابي وجود دارد كه به نام برم دلک معروف است. آب اين برم (چشمه) از چند شكاف كوه خارج مي شود و در دامنه كوه تالابي را تشكيل مي دهد. در اطراف اين آبگير، نيزاري وجود دارد و در بدنه كوه مشرف بر تالاب، سه تاقچه منقش در كوه حفر شده است كه قدمت نقوش آن به عهد ساساني مي رسد. برم دلک در طول سال مورد استفاده بسياري از مردم و مسافران شيراز قرار مي گيرد.
گردشگاه چشمه فيلي شيراز
گردشگاه چشمه فيلي در حاشيه خاوري دانشكده دامپزشكي و در مسير راه ورودي به دشت بانش واقع شده است. اين گردشگاه با وسعتي در حدود 60 هكتار خارج از محدوده قرق شده باجگاه است. اين محل بين دو رشته كوه شمالي آن صوفيا و جنوبي فيل قرار گرفته و دشت كوچک خانعلي را در خود جاي داده است. مجموعه دشت، دامنه و كوه هاي كم ارتفاع، گردشگاه جالبي را به وجود آورده اند كه مورد استفاده مردم قرار مي گيرد.
گردشگاه چشمه سلماني شيراز
اين گردشگاه در منطقه تنگ سعدي و در حاشيه ضلع جنوبي پارک ملي بمو واقع شده است. چشمه سلماني كه آب شيرين دارد در شمال اين منطقه قرار دارد. گردشگاه چشمه سلماني چشم اندازهاي طبيعي زيبا و هواي مطبوع دارد و راه ارتباطي آن از جاده آسفالته شيراز - خرامه مي گذرد. فاصله اين گردشگاه تا شيراز شش كيلومتر است.
درياچه پريشان (فامور) شيراز
درياچه پريشان كه فامورهم گفته مي شود از نام چشمه اي گرفته شده كه منبع اصلي تامين آب درياچه است. اين درياچه در 3 كيلومتري روستاي ايازآباد که در 12 كيلومتري كازرون قرار دارد، به وجود آمده است. آب درياچه پريشان، شيرين مي باشد اما براي آشاميدن چندان مناسب نيست. از اين درياچه، براي پرورش ماهي نيز استفاده مي شود. در داخل اين درياچه، ماهي ها به صورت آزاد زيست مي كنند و پرندگان مهاجر آبزي نيز در فصل مهاجرت در اطراف درياچه ديده مي شوند. حداكثر سطح مشاهده شده آن 18 كيلومتر مربع مي باشد كه در تابستان به حداقل رسيده و حالت باتلاقي پيدا مي كند. ميانگين عمق آب آن 6/1 متر مي باشد كه در بعضي از سال ها به 2 متر نيز مي رسد. اين درياچه حوضه آبريز بسته اي را تشكيل مي دهد كه مساحتي حدود 263 كيلومتر مربع را زهكشي مي كند. جلوه هاي بهاري و پاييزي اين درياچه جذاب و ديدني بوده و مراتع و گلزارهاي حاشيه درياچه و پرندگان وحشي آن تفرجگاه طبيعي جالب توجهي را به وجود مي آورد. ارزش هاي زيست محيطي درياچه كم نظير و قابل توجه است.
درياچه مهارلو شيراز
اين درياچه با وسعت 600 كيلومتر مربع در 27 كيلومتري جنوب خاوري شيراز واقع شده است. به طور کلي آب اين درياچه از نظر كيفي شور و غير قابل استفاده مي باشد، اما براي تهيه و استخراج نمک طعام مورد استفاده قرار گرفته و مكاني مناسب براي زيست پرندگان و حيوانات وحشي محسوب مي گردد.
درياچه بختگان شيراز
درياچه معروف بختگان که در 18 كيلومتري شمال شهر استهبان قرار دارد، حوضه آبريز بسته اي را تشكيل مي دهد كه مساحتي حدود 263 كيلومتر مربع را زهكشي مي كند. آب اين درياچه شيرين است و ماهي هاي آزاد بسياري در داخل آن زندگي مي كنند. مراتع و گلزارهاي حاشيه درياچه بختگان و پرندگان وحشي آن به همراه چشم اندازهاي زيباي اين درياچه در بهار و پاييز بسيار جذاب و ديدني هستند و تفرجگاه هاي طبيعي جالب توجهي را فراهم کرده اند.
تنگ خاني شيراز
اين تنگ در 29 كيلومتري شهرستان شيراز در نزديكي روستاي دارنگون و در مجاورت رودخانه قره آغاج واقع شده و داراي چشم اندازي مناسب براي جذب گردشگران علاقمند به ورزش هاي كوهستاني است. در حال حاضر، در فصل هاي بهار و تابستان تنگ خاني به عنوان تفريح گاه استفاده مي شود. هم اكنون روستاي دارنگون از مزاياي برق و آب آشاميدني بهداشتي برخوردار است. زير حوزه آبخيز وسيع و منطقه جنگلي پرباران بالادست اين تنگ، موجب فراواني آب شيرين و گواراي تنگ بوان شده است. به طوري كه در طول سال به ويژه در فصل بهار از روي اغلب ديواره هاي صخره اي تنگ آبشارهاي زيبا سرازير مي شوند. اين منطقه پرآب، از زمان هاي قديم محل ييلاقي طوايفي از عشاير ممسني بوده است كه به باغ داري و دام داري مي پرداخته اند.
درختان گردوي تنومند منطقه، عمري طولاني دارند. بعضي از اين درختان تا شعاع 10-15 متري از ورود نور آفتاب به زير درختان جلوگيري مي كنند. اختلاف درجه حرارت اين تنگه با نورآباد در روزهاي گرم تابستان، گاه به بيش از ده درجه سانتي گراد مي رسد. منطقه نورآباد ممسني از مناطق گرمسير محسوب مي شود و ميانگين درجه حرارت آن در تابستان در حدود 30 درجه سانتي گراد بالاي صفر است. با اين وجود تنگ خاني با دماي حدود 20 درجه سانتي گراد از توانمندي جاذبه گردشگاهي قابل توجه در جذب گردشگران برخوردار است. از ديگر مزاياي اين تنگ، راه ارتباطي آسفالته آن است.
تنگ هرايرز شيراز
اين تنگ با دره اي ژرف و پرآب، در مجاورت جاده شيراز - اهواز و در نزديكي روستاي هرايرز قرار گرفته و داراي جنگل هاي بلوط، بنه و بادام است.
تنگ الله اكبر شيراز
اين تنگ را بايد دروازه جلگه شيراز ناميد و چون مشرف بر شهر شيراز است و دورنماي فرحبخش جلگه و منظره دل انگيز اين شهر را بهتر از هر جاي ديگري مي نماياند از همان قديم الايام مورد توجه مسافران داخلي و خارجي بوده و حتي در ادبيات و اشعار شعراي اين شهر نيز مقامي در خور يافته است. هر مسافر تازه وارد هنگام ورود به شيراز از بالاي تنگ، منظره بديع و دل انگيز شيراز را مشاهده كرده و با اعجاب و تحسين عبارت الله اكبر را بر زبان مي آورد و از اين رو نام اين تنگ به تنگ الله اكبر معروف شده است
تنگ بوان شيراز
تنگ بوان در هشت كيلومتري خاور جاده شيراز - اهواز و در مسير جاده آسفالت نور آباد - دشمن زياري واقع شده و در خان زينان به جاده آسفالته شيراز - كازرون متصل مي شود. اين گردشگاه به علت نزديكي به جاده اصلي، در محور چهار استان فارس، بوشهر، خوزستان و كهگيلويه و بويراحمد قرار گرفته و امكان دسترسي ساكنان شهرهاي پر جمعيت اين استان ها را در فاصله زماني مناسب فراهم مي آورد. زير حوزه آبخيز وسيع و منطقه جنگلي پر باران بالادست اين تنگ، موجب فراواني آب شيرين و گواراي تنگ بوان شده است، به طوري كه در طول سال (به ويژه در فصل بهار) از روي اغلب ديواره هاي صخره اي تنگ، آبشارهاي زيبا سرازير مي شوند. اين منطقه پر آب، از زمان هاي قديم محل ييلاقي طوايفي از عشاير ممسني بوده كه به باغ داري و دام داري مي پرداخته اند. درختان گردوي تنومند باغ هاي اين منطقه، عمري طولاني دارند. بعضي از اين درختان تا شعاع 10-15 متري از ورود نور آفتاب به زير درختان جلوگيري مي كنند. اختلاف درجه حرارت اين تنگه با نورآباد در روزهاي گرم تابستان، گاه به بيش از ده درجه سانتي گراد مي رسد. منطقه نور آباد ممسني از مناطق گرمسير محسوب مي شود و ميانگين درجه حرارت آن در تابستان در حدود 30 درجه سانتي گراد بالاي صفر است. با اين وجود تنگ بوان با دماي حدود 20 درجه سانتي گراد از توانمندي گردشگاهي قابل توجه در جذب گردشگران برخوردار است. از ديگر مزاياي اين تنگ، راه ارتباطي آسفالته آن است.

مسجد وكيل شيراز
مسجد وکيل که به نام مسجد «سلطاني وكيل» نيز معروف است، از شاهكارها و آثار پر ارزش دوره زنديه به شمار مي رود که علاوه بر بزرگي، از ارزش و اهميت تاريخي نيز برخوردار است. ساخت اين مسجد كه هم اكنون محل برگزاري نماز جمعه شهر شيراز مي باشد در سال 1152 هجري شمسي به پايان رسيده است. اين مسجد داراي كاشي كاري هاي زيبا و منبر يکپارچه مرمرين است. صحن مسجد، با مساحتي برابر با 3600 متر مربع با تخته سنگ هاي بزرگ فرش شده است و شبستان آن 2700 متر مربع وسعت دارد. ستون هاي سنگي بلند و يكپارچه 48 گانه اين مسجد با سقف ضربي، از شاهكارهاي حجاري دوره زنديه به شمار مي رود. كاشي كاري هاي بالاي ستون ها، طاق ها و پيشاني اتاق ها با نقش و نگارهاي رنگارنگ و زيبا تزيين شده اند. عمده اين كاشي كاري ها، بر اثر زلزله از بين رفته و برخي از آن ها در زمان فتحعلي شاه قاجار بازسازي شده است. پاره اي از كاشي كاري هاي طاق ها را نيز اداره حفاظت آثار باستاني مرمت كرده است.
مسجد جامع عتيق شيراز
اين مسجد که به نام هاي«مسجد جامع عتيق»، «مسجد جمعه»، «مسجد آدينه» و «مسجد جامع» نيز معروف است، از كهن ترين مسجد هاي استان فارس و شهرستان شيراز مي باشد که در خاور شاهچراغ قرار گرفته و ساختمان آن اولين هسته تاريخي شهر شيراز است. اين مسجد پس از لشكركشي عمر و ليث صفاري در سال 276 هجري قمري به شيراز، به شكرانه پيروزي و تصرف اين شهر بنا شد ه و كار ساخت آن، در سال 281 هجري قمري خاتمه يافت. ساختمان مسجد جامع عتيق، بنايي بلند و مجلل با حجره ها و شبستان هاي بسياري است كه كاشي كاري هاي سقف(معروف به طاق مرواريد) آن از زيبايي خاصي برخوردار است. اين مسجد داراي چندين حجره و شبستان است و برخي قسمت هاي آن دو طبقه و 6 درب ورودي و خروجي مي باشد.
در دو طرف شبستان دو طبقه وجود دارد كه سقف آن از آجر است و در انتهاي آن نيز، محرابي كاشي كاري شده قرار دارد. سقف اين محراب با كاشي لاجوردي كاشي كاري شده است و دو طرف محراب نيز سنگ كاري شده است. در كنار اين محراب، تاريخچه مرمت مسجد بر روي دو سنگ نقش گرديده است.
در ضلع باختري اين مسجد ده طاق نما وجود دارد و در پشت آن ها نيز شبستان كوچكي قرار گرفته است. در گذشته صحن مسجد از سنگ هاي مرمر مفروش بوده و در دالان هاي آن سنگاب هايي وجود داشته كه مردم در آن ها پاي خود را مي شسته اند و پس از وضو وارد صحن مسجد مي شده اند هم اينک نيز سه نمونه از اين سنگاب ها در ابتداي صحن همانند نمونه پيشين آن به صورت دروازده ضلعي موجود است. طي هزار سال اخير، اين مسجد چندين بار از جمله در زمان اتابكان، در زمان سلطان ابراهيم ميرزا پسر شاهرخ گوركاني، در دوره صفويه و در سال 1315 شمسي به وسيله اداره حفاظت آثار باستاني تعمير و بازسازي شده است.
مسجد حاجي غني شيراز
مسجد حاج غني که بين سال هاي 1300 تا 1303 هـ . ق به جاي مسجد قديمي تري ساخته شده است، در انتهاي شمالي بازار وکيل واقع است. سر در ورودي اين مسجد در سمت خاوري رو به روي مدخل ورودي بازار وکيل واقع شده و داراي تزيينات زيباي کاشي کاري است. بر سر در اين مسجد کتيبه اي به خط نستعليق و بر روي سنگ مرمر وجود دارد که نام باني و سال ساخت و اتمام بنا نوشته شده است.
بناي اين مسجد شامل يک رشته رواق در خاور و يک رشته رواق در باختر و دو شبستان کوچک در شمال و يک شبستان در جنوب مي باشد. رواق خاوري و باختري در هر سمت شامل 5 طاق نما است که در دوره اخير با نصب درهاي آهني مسدود شده اند. در سمت شمال، درب شبستان در پهناي مسجد قرار گرفته است. شبستان شمال خاوري وسيع تر و داراي چهار ستون سنگي مي باشد و شبستان شمال باختري تنها دو ستون سنگي دارد. پوشش هر دو شبستان متشکل از گنبدهاي ساده و کوچکي مي باشد که به کمک طاق هايي بر روي ستون ها و جرزهاي اطراف قرار گرفته است. ستون ها ساده بوده و به صورت مدور از سنگ هاي يکپارچه حجاري شده اند. در ضمن ازاره مسجد از نوعي سنگ سرخ فام مي باشد.
مسجد نو شيراز
مسجد نو (شهدا) که در قديم به «مسجد اتابک» معروف بوده است، پس از مسجد جامع عتيق، كهن ترين مسجد شيراز است. ساخت بناي اوليه اين مسجد در سال 598 هجري قمري آغاز و در سال 615 هجري قمري به اتمام رسيد. در سمت شمال و جنوب اين مسجد، رواقي بسيار بلند به ارتفاع 40 متر و پهناي 25 متر ساخته شده كه در هر طرف آن 12 طاق كم ارتفاع تعبيه شده است. در پشت رواق جنوبي، شبستاني وسيع قرار دارد كه جايگاه نماز و موعظه است. قرينه اين ايوان و طاق ها، در جهت شمالي نيز وجود دارد. ساختمان فعلي مسجد اخيرا نيز بازسازي شده است.
مسجد نصيرالملک شيراز
بناي مسجد نصيرالملک که يكي از زيباترين مساجد شيراز است در سال 1293 آغاز شده و در سال 1305 هجري قمري پايان يافته است. اين مسجد در انتهاي خيابان نصيرالملک در شيراز قرار گرفته و با اين كه وسعت زيادي ندارد، ولي از لحاظ معماري و مخصوصا كاشي كاري و مقرنس كاري بي نظير است. خانه نصيرالملک نيز كه در كنار مسجد قرار دارد از لحاظ كاشي كاري بسيار نفيس و ارزنده است.
مسجد بردي شيراز
بناي مسجد بردي قصرالدشت که بر اساس کتيبه تاريخي موجود در سال 875 هـ . ق ساخته شده، در روستاي قصر الدشت در حدود 6 کيلومتري شمال باختري شيراز واقع شده است. اين کتيبه بر سنگي به ابعاد 80×85 سانتي متر به خط ثلث نگاشته شده است.
مسجد شير الملک شيراز
مسجد شيرالملک که از آثار و مساجد ارزشمند عهد قاجاريه به حساب مي آيد، بين سال هاي 1256 تا 1275 هـ . ق ساخته شده است. اين مسجد در خيابان قاآني و در محله سنگ سياه قرار دارد. اين بنا شامل دو گلدسته، سر در ورودي، صحن، ايوان، شبستان و حجره هايي جهت سکونت طلاب است. در سه سمت مسجد، سه ايوان واقع شده اند که بر روي آن ها کتيبه هاي قرآني به چشم مي خورد. در ضلع جنوبي شبستان محرابي تعبيه شده است.
مسجد حاج نظري شيراز
مسجد حاج نظري از آثار دوره صفوي است و در شهرستان سروستان در استان فارس واقع است. بر سر در مسجد کتيبه اي است که بر آن تاريخ 112 هـ . ق زمان شاه سليمان صفوي ثبت شده است. در سروستان مسجد ديگري با شبستاني ستون دار و ستون هاي حجيم و لوحه فرماني مورخ 1253 هـ . ق مي باشد که بر ديوار مدخل نصب شده است.
مسجد حاج ميرزا کريم صرا ف شيراز
اين بنا از آثار اواخر دوره زنديه و اوايل دوره قاجاريه محسوب مي شود و در محله اسحاق بيک، 200 متري نصير الملک در بافت قديمي شيراز واقع گرديده است. شبستان اصلي مسجد در ضلع شمالي قرار دارد که در طي سال هاي اخير سه دهانه آن فروريخته و بقاياي تزيينات ساده کاشي کاري و آجرکاري در آن مشهود است. به استناد نوشته اي که بر سر در ورودي مسجد نصب شده، اين مسجد در دوره قاجاريه تعمير شده است.
مدرسه آقابابا خان شيراز
مدرسه آقابابا خان از بناهاي معروف دوره قاجاريه است كه در محله درب شاهزاده، جنب بازار وكيل و مسجد جامع قرار دارد و شالوده آن از دوره كريم خان زند است. آغاز بناي مدرسه توسط مرحوم حاجي محمد حسين خان صدراعظم اصفهاني صورت گرفته و مرحوم آقابابا خان حسين در حدود سال 1240 بناي مدرسه را تمام كرده است.
مدرسه خان شيراز
بناي تاريخي مدرسه خان محوطه اي وسيع و دلباز است با معماري زيبا كه در دوران سلطنت شاه عباس كبير به وسيله الله وردي خان والي فارس و فرزند و جانشين او، امامقلي خان در شهر شيراز بنياد شده است. مدرسه خان مشتمل بر سر در بلند و پهن با مقرنس هاي عالي و دهليز ورودي با كاشي كاري هاي معرق بسيار ريز و ظريف و حجرات دو طبقه در چهار سمت و صحن وسيع و ايوان هاي بلند است. زلزله هاي گذشته اين شهر و هم چنين رطوبت، به ساختمان اين بناي تاريخي آسيب فراوان رسانده، اما چندين بار مرمت و بازسازي شده است. مهم ترين تعمير آن در زمان ناصرالدين شاه صورت گرفته است.

آرامگاه شاه چراغ شيراز
آرامگاه شاه چراغ با شکوه ترين و مهم ترين مرکز مذهبي شهرستان شيراز است که گنبد نيلوفري آن به سبک بسيار زيبايي کاشي کاري شده و از دوردست نمايان است. اين آرامگاه در نزد شيرازي ها از اهميت وقداست زيادي برخوردار است و سالانه زايران زيادي براي زيارت اين بقعه، راهي شيراز مي شوند. حضرت ميرسيد احمد فرزند امام موسي كاظم (ع) معروف به شاه چراغ برادر حضرت امام رضا (ع) در آغاز قرن سوم هجري به شيراز هجرت نموده و در همان جا وفات يافته است. در زمان اتابک سعد بن زنگي، امير مقرب الدين مسعود بدرالدين وزير اين شهريار بقعه و گنبدي بر فراز قبر وي ساخت و اتابک نيز رواقي بر آن افزود و سپس تاشي خاتون مادر شاه اسحاق اينجو در سال هاي 745 تا 750 هجري تعميرات اساسي در آن انجام داد و بقعه، بارگاه، مدرسه عالي و مدفني براي خود در جنوب آن ساخت و 30 هزار جزو قرآن نفيس منحصر به فرد با خطوط ثلث طلايي و تذهيب عالي مورخ به سال هاي 745 و 746 هجري را بر آن وقف نمود. در زمان سلطنت شاه اسماعيل اول به سال 912 متولي بقعه كه نامش ميرزا حبيب الله شريفي بود تعميرات اساسي در اين بنا انجام داد و در 997 هجري بر اثر زلزله نيمي از بنا منهدم شد و تعمير مجدد يافت. در قرن سيزدهم هجري نيز اين بنا چند بار خراب شد و مجددا تعمير و مرمت گرديد و فتحعلي شاه قاجار در سال 1243 هجري ضريحي بر آن وقف نمود. به علت شكاف هاي متعددي كه گنبد داشت در سال 1337 شمسي آن را برچيدند و به جاي آن با آهن و مصالح، بنايي مناسب و قابل دوام و با همان طرح و به هزينه مردم شيراز احداث نمودند.
آستانه سيدعلاءالدين حسين(ع) شيراز
آستانه سيدعلاءالدين حسين(ع) كه در جنوب خاوري شهر شيراز قرار دارد، بارگاه حضرت سيد ميرعلاءالدين حسين برادر شاهچراغ است. وي كه در اواخر قرن دوم هجري و اوايل قرن سوم، هنگامي كه براي ديدار برادر خود امام رضا، از راه شيراز عازم توس بود در شيراز شهيد و به خاک سپرده شد. بناي روي مقبره در آغاز گويا در زمان قتلغ خان والي فارس ساخته شده، اما بناي اساسي، تزيينات، كاشي كاري و گنبدسازي آن در زمان صفويه صورت گرفته است.
امام زاده شاه ميرعلي حمزه شيراز
ساختمان اصلي بقعه امام زاده ميرعلي حمزه را که فرزند امام موسي كاظم (ع) است، به عضدالدوله ديلمي نسبت مي دهند اما در دوره هاي تيموري، صفويه، زنديه، قاجاريه و دوره معاصر مكرر بازسازي و تعمير شده است. اين آرامگاه در پايين خيابان دروازه قرآن شيراز واقع و بنايي مشتمل بر صحن و حرم وسيع است.
در سمت جنوب اين ساختمان، فضايي باز كه وسعتي نزديک به سه برابر سطح فضاي بسته آن دارد، به صورت حياطي كشيده واقع شده است. ورودي و بخش هاي خدماتي در جهت ديگر حياط قرار دارند. فضاي بسته مجموعه نيز خود از دو بخش تشكيل شده است. اول فضاي چليپايي شكل(چهار صفه) مركزي است كه قسمت اصلي بنا محسوب مي شود و دوم، اتاق ها و ايوان هاي كوچكي كه ورود به فضاي اصلي از داخل آن ها صورت مي گيرد. علاوه بر اين بناها، بناهاي ديگري در اين امام زاده ساخته شده اند که تازه تاسيس هستند. فضاي اصلي امام زاده آينه كاري شده است و درهاي منبت و پنجره هاي گره چيني شده نفيس، بخش ديگري از تزيينات مجموعه محسوب مي شوند. بر روي مرقد، ضريحي از چوب خاتم و فولاد قرار دارد و در بالاي ورودي به صحن قطعه سنگي سرخ قام نصب گرديده و بر آن به خط ثلث شيوا جملاتي نوشته شده است. در اطراف بنا در گذشته قبرستان وسيعي قرار داشته كه در دوره معاصر به هنرستان صنعتي و باغ ملي تبديل گرديده است.
بقعه سيدميرمحمد شيراز
معماري بناي بقعه سيد مير محمد به دوره زنديه تعلق دارد. اين بنا در ضلع شمال خاوري حرم حضرت احمد بن موسي، قرار دارد كه از زيارتگاه هاي مهم شيراز به شمار مي رود. مدخل اين بقعه از سمت جنوب مزين به كاشي كاري مي باشد. درون بقعه مشتمل بر حرم ساده و وسيعي است كه مرقد آن در شاه نشين شمالي قرار دارد و مسجدي بي پيرايه، قرينه حرم، در سوي ديگر بقعه احداث شده است. ضريح اين مرقد خاتم کاري هاي زيبايي از عهد زنديه دارد و پشت آن ضريح، مرقدي منسوب به امام زاده ابراهيم از اولاد امام هفتم واقع شده است. هر دو ضريح به يكديگر اتصال يافته اند. گنبد كاشي كاري بنا، به سبک گنبدهاي ديگر بقعه هاي متبرک عهد قاجاريه شيراز ساخته شده و داراي بدنه باريک و برآمدگي زيادي در قسمت پايين گنبد مي باشد. بناي اصلي از آثار قرن دهم هجري بوده و به نظر مي رسد كه در دوران زنديه و سپس در دوره قاجاريه تزيين و تعمير شده است.
بقعه علي بن حمزه (ع) شيراز
اين بقعه که محل دفن يكي از امام زادگان(علي بن موسي كاظم عليه السلام) است، در كنار پل دروازه اصفهان قرار گرفته است. اين بقعه صحن و حرمي بزرگ و زيبا دارد.
بقعه چهل تنان شيراز
اين بقعه از بناهاي دوره كريم خان زند است. در محوطه بقعه هفت تنان 40 سنگ قبر كوچک كه متعلق به 40 درويش است ديده مي شود که در جنوب بلوار هفت تنان و خاور باغ جهان نماي شيراز، قرار دارد. در اين تكيه قبور چند تن از بزرگان شيراز نيز وجود دارد كه معروف ترين آن ها شيخ ابواسحاق شيرازي معروف به اسحاق اطعمه مي باشد.
بقعه سيد تاج الدين غريب شيراز
بقعه سيد تاج الدين نزديک دروازه كازرون شيراز قرار گرفته است و به جعفر بن فضل بن جعفر بن علي بن ابي طالب تعلق دارد.«تاج الدين» و «غريب» از القاب وي بوده است، اما مردم او را «سيد حاجي غريب» مي نامند. سر در ورودي بقعه، كاشي كاري مفصلي دارد كه شامل گل و بته هايي است كه در ميان آن ها آيات قرآني و شعارهاي مذهبي به خط ثلث نوشته شده و بعضي از صحنه هاي وقايع كربلا نيز نقش شده است. تاريخ اين كاشي كاري را سال 1310 هجري قمري نوشته اند.
بقعه بي بي دختران شيراز
شخص مدفون در بقعه را ام عبدالله از بانوان فاضل و احفاد فاطمه زهرا مي دانند. اين بنا در محله سه باغ شيراز واقع شده و بنايي چهارضلعي مي باشد كه در هر سمت آن درگاهي تعبيه گرديده است. فضاي گنبددار در مركز بنا قرار دارد. اين بقعه به همراه مدرسه اي توسط قتلغ خان ساخته شد، اما بر اثر زلزله شيراز ويران گرديد. بعدها بقعه مجددا تعمير و مرمت شد و در حال حاضر قسمتي از فضاي وسيع بقعه كه مدت ها مخروبه بود به دبستاني تبديل شده است. اين بنا به شماره 422 به ثبت تاريخي رسيده است.
مقبره شيخ اقطع يا بقعه پيربناب شيراز
بقعه پيربناب که محمدخان ايلخان قشقايي در سال 1206 هجري بنا به وصيت خود در اين محل دفن شده در كوهسار جنوبي شيراز واقع شده است. محمد خان در غاري در همان محل سكونت داشته و پس از مرگش او را در همان جا به خاک سپرده و بقعه اي كوچک نيز بر سر آن بنا كرده اند. به تدريج اين مكان وسعت بيش تري يافت و يک تالار بزرگ و چند اتاق ديگر نيز به آن اضافه شد. اكنون بقعه نام برده يكي از زيارتگاه ها و گردشگاه هاي زمستاني مردم شيراز است.
آرامگاه حافظ شيراز
آرامگاه حافظ در مكاني به نام «حافظيه» در شمال شهر شيراز قرار دارد که يکي از مشهورترين مکان هاي ديدني شهر شيراز مي باشد. حافظ از نام آورترين شعرا و عرفاي ايران زمين است كه در سال 726 هجري قمري در شيراز متولد شد و در سال 791 هجري قمري به سراي باقي شتافت.
اين آرامگاه داراي دو حياط شمالي و جنوبي مي باشد كه مقبره حافظ شاعر بزرگ در حياط شمالي آن واقع شده است. در سال 1187 هجري قمري، كريم خان زند، پس از محصور كردن محوطه بزرگي كه قبر حافظ در آن قرار داشت، عمارتي در وسط آن ساخت. اين ساختمان، از چند اتاق جنوبي تشكيل مي شد. كريم خان زند در زير گوشه باختري اين عمارت، آب انباري ساخت كه از آب ركن آباد پر مي شد و ايواني داشت كه چهار ستون سنگي يک پارچه آن را نگهداري مي كردند. وي هم چنين مقبره حافظ را با يک سنگ مرمر نفيس كه چندين بيت زيبا و نغز اين شاعر به خط نستعليق روي آن حكاكي شده بود، پوشاند. پس از اين تاريخ افراد بسياري آرامگاه را تعمير و مرمت كرده اند.
آرامگاه سعدي شيراز
آرامگاه «شيخ اجل»، معروف به «سعدي»، در تنگ سعدي و در قريه اي به همين نام واقع شده است. هم اكنون اين قريه با اتصال به شهر به «شهرک سعدي» معروف شده است. آرامگاه سعدي را افراد مختلف تعمير و مرمت كرده اند. ترديدي نيست كه از سال 691 آرامگاه او داراي بقعه و باغ بوده و توسط اميران و سلاطين وقت مرمت شده است. در سال 1187 هـ. ق كريم خان زند عمارتي دو طبقه روي قبر او ساخت. قبر سعدي در طبقه زيرين بود و اتاقي مرتفع روي آن قرار داشت كه داراي معجري چوبي بود. بعدها در يكي ديگر از اتاق هاي اين ساختمان شاعر معروفي به نام محمد تقي مقلب به فصيح الملک و متخلص به «شوريده» مدفون شد.
آرامگاه كنوني سعدي، در سال 1321 شمسي، به وسيله انجمن آثار ملي ساخته شد و قبر سعدي در ميان عمارتي هشت ضلعي با سقفي بلند و كاشي كاري شده قرار گرفت. رو به روي اين هشتي، ايواني زيبا ساخته شده است كه دري به آرامگاه دارد. در قسمت باختري آرامگاه ايواني است كه به اتاق كوچكي منتهي مي شود و قبر شوريده در آن قرار دارد. در زمان تعمير بنا قطعه سنگ مزاري به دست آمد كه براساس قراين موجود سنگ سابق مزار سعدي است. هم اكنون اين سنگ در موزه پاريس نگهداري مي شود. سنگ قبر كنوني را علي اكبر خان قوام الملک شيرازي روي قبر شيخ قرار داده و كتيبه اي از اشعار بوستان را بر آن حک كرده است.
سعدي نويسنده و سخن سراي بزرگ قرن هفتم هـ. ق در شيراز متولد شد و در آن جا و نظاميه بغداد به تحصيل پرداخت. سپس سفري طولاني به بين النهرين، شام، حجاز و شمال افريقا كرد و پس از كسب تجارب فراوان به شيراز بازگشت. در زمان اتابک ابوبكر بن سعد بن زنگي به سال 655 هـ. ق سعدي نامه يا بوستان و در سال 656 هـ. ق گلستان را تاليف كرد. سعدي در سال هاي بين 691 تا 695 هـ. ق وفات يافت.
آرامگاه كوروش كبير (پاسارگاد) شيراز
آرامگاه كوروش كبير در مسير جاده اصفهان- شيراز در دشت مرغاب) شهرستان خرم بيد) قرار گرفته است. بناي اين آرامگاه مشتمل بر اتاقي چهارگوش مي باشد كه بر فراز يک سكوي شش طبقه قرار دارد. اين بنا از سنگ هاي سفيد رنگ ساخته شده است. زير سقف اتاق تا سطح بالاي بام آرامگاه در حدود سه متر فاصله دارد و در اين فاصله محل دو قبر تعبيه شده است كه يكي را خوابگاه ابدي كوروش و ديگري را مدفن همسر او كاسان دان مادر كمبوجيه دانسته اند.
اندازه هاي يكي از دو قبر، دو متر در يک متر و ديگري 95/1 در 95/0 متر است كه با دهليزي باريک به درازاي يک متر و پهناي 35 سانتي متر به يكديگر مربوط مي شوند. اين دو قبر با وجود اين كه در محل بين سقف زيرين اتاق و بام آرامگاه قرار داده شده بود در ادوار بعدي مورد دستبرد قرار گرفته و به طمع غارت آثار آن بقاياي اجساد و استخوان هاي موجود در آن را از ميان برده اند. در حال حاضر، خرابي آن ترميم شده و به وسيله ميله هاي آهني از ورود افراد به داخل آرامگاه جلوگيري مي شود.
در دوران اتابكان فارس (قرن هفتم هجري) دشت مرغاب بيش تر رونق يافت و محوطه آرامگاه كوروش تبديل به مسجد شد. نوشته ها و سال تاريخ مربوط به اين موضوع رمضان 612 هجري و نام اتابک سعدبن زنگي در گوشه و كنار اين محوطه، روي سنگ ها موجود هستند.
آرامگاه خواجوي كرماني شيراز
آرامگاه كمال الدين ابوالعطا متخلص به خواجو (753-689 هـ. ق) در تنگ الله اكبر و در جوار دروازه قران شيراز قرار دارد. خواجوي كرماني در 689 هجري قمري در كرمان متولد شد و در سال 753 در شيراز وفات يافت. وي پس از كسب علم و فضايل در كرمان به سفر پرداخت و از محضر شيخ امين الدين محمد كازروني بهره برد. خواجو معاصر ابوسعيد بهادر بود و در غزل تتبع سعدي مي كرد. در سال هاي پيش مرمت و تعمير اين آرامگاه به طور پراكنده به همت اداره كل باستان شناسي انجام گرفت و ديوار مشرقين آن برداشته شد. مشرقين تكيه اي است كه با دو يا سه مغازه، محل رياضت مرتاضان بوده است. اين تكيه در جبهه باختري جنوب آرامگاه خواجو و چند متر بالاتر از سطح آرامگاه قرار دارد. در جلو دهانه يكي از مغازه ها يک تاق ضربي وجود دارد كه قبر عمادالدين محمود، وزير معروف شيخ ابواسحاق اينجو، در زير آن قرار گرفته است. هم اكنون در اين مكان، پارک خواجوي كرماني احداث شده كه از جلوه اي خاص برخوردار است و يكي از گردشگاه هاي مهم شيراز به حساب مي آيد.
آرامگاه سيبويه شيراز
آرامگاه سيبويه عالم گرانقدر ايرني در محلي معروف به سنگ سياه در شمال دروازه کازرون شيراز قرار دارد. در سال هاي اخير بنايي بر روي قبر وي احداث كرده اند كه جالب توجه مي باشد. ابو بشر عمرو ابن عثمان ابن قنبر مشهور به سيبويه، عالم معروف ايراني در نحو زبان عربي و مولف كتاب مشهور«الكتاب» (نخستين و معتبرترين كتاب در نحو) متولد بيضا (اردكان) بوده و تاريخ تولد او مشخص نيست و هم چنين در وفاتش چندين تاريخ از 161 هـ. ق تا 194 هـ. ق ذكر شده است. او در جواني به بصره رفت و نزد علماي آن جا تحصيل كرد. وفات او به قولي در شيراز اتفاق افتاده و در محلي معروف به «سنگ سياه» دفن شده است.
بناي مشهور به قبر مادر نادرشاه شيراز
بقايايي از قلعه اي تاريخي مشهور به قبر مادر نادر شاه در ضلع خاوري قلعه اژدها پيکر، بر يک سطح مرتفع مشرف به شهر وجود دارد. ديوارهاي خارجي ساختمان مربع شكل و به ابعاد 5/4×5/4 متر است. ارتفاع اين ساختمان نه متر است و چندين بار تعمير شده است.
آرامگاه شاه داعي الي الله شيراز
آرامگاه شاه داعي الي الله عارف و حكيم معروف شيراز در ضلع جنوب خاوري گورستان معروف «دارالسلام» قرار دارد. اين آرامگاه داراي دو سنگ قبر بزرگ سماقي مجلل سرخ رنگ متعلق به شاه داعي و فرزندش است و از دو قسمت تشكيل گرديده است. بر سر در آرامگاه شعري از خود شاه داعي الي الله نوشته شده است. نام او محمود ملقب به نظام الدين و مشهور به شاه داعي الي الله است. وي علاوه بر اين كه شعر را نيكو مي سروده، قريب 35 جلد كتاب مختلف هم تاليف كرده است. شاه داعي الي الله در سال 870 هجري قمري وفات يافته است.
آرامگاه مشرقين شيراز
در نزديكي آرامگاه خواجو در شيراز، در تنگ الله اكبر غاري قرار دارد كه در گذشته جايگاه عبادت و رياضت عارفان بوده است. در برابر غار مقبره خواجه عماد الدين محمود وزير معروف به شاه شيخ اسحاق اينجو(743-754 هـ. ق) قرار دارد. سنگ قبر آن به رنگ مايل به سرخ از آثار قرن نهم بوده و حاوي كتيبه اي مي باشد كه نام دوازده امام در اطراف آن حک شده است.
آرامگاه وصاف شيراز
آرامگاه وصاف نويسنده«تاريخ وصاف» در ضلع شمالي آرامگاه حافظ قرار گرفته است. به نظر مي رسد آرامگاه وصاف تا چندين سال پيش به صورت سنگ قبر محقري بوده است كه چند قطعه سنگ شكسته روي آن نصب شده بود. معروف است كه اين سنگ قبر را افغان ها شكسته اند.
آرامگاه شيخ روزبهان شيراز
آرامگاه شيخ روزبهان، در محله بالا كفه كه به محله درب شيخ نيز معروف است در خاور شيراز قرار دارد. شيخ ابومحمد روزبهان بن ابي نصر در سال 522 هـ. ق در شهر فسا تولد يافته و در سال 606 هجري قمري در شيراز درگذشته است. شيخ در عرفان و تصوف مقام شافعي داشته و به همين اعتبار، شيخ سعدي در شعري براي حفاظت از شهر شيراز خدا را به اين شيخ و شيخ كبير قسم داده است. خانقاه شيخ و قبرستاني كه در اطراف آن بود به تدريج ويران گرديد و در حال حاضر قسمت بسيار كوچكي از آن باقي مانده و قبور شيخ، فرزند و نوادگان او در داخل آن قرار دارند. در سال 1346 شمسي به سفارش انجمن آثار ملي بر روي قبور شيخ و اولاد او بنايي ساخته شد. اين بنا كه به كاشي كاري هاي معرق و كتيبه هايي مزين است سه تاق دارد كه قبور مزبور زير تاق سومي قرار يافته اند.
آرامگاه شاه شجاع مظفري شيراز
آرامگاه شاه شجاع مظفري بزرگ ترين قبر پادشاه آل مظفر يعني ابوالفوارس شاه شجاع فرزند امير مبارزالدين است كه در دامنه تخت ضرابي و در باختر تكيه هفت تنان قرار دارد. كريم خان زند سنگ بزرگي بر قبر او نهاده است. در ميان تمام شاهاني كه در فارس سلطنت كرده اند تنها قبر شاه شجاع مظفري در شيراز معلوم و مشخص است و به همين جهت بود كه انجمن آثار ملي بنايي بر قبر وي ساخت كه در سال 1350 شمسي به اتمام رسيد. اين بنا از حيث معماري و اهميت تاريخي واجد ارزش هاي ويژه مي باشد.
آرامگاه شيخ محمد لاهيجي شيراز
بناي اين آرامگاه نزديک دروازه شاه داعي الي الله شيراز واقع است. اين بنا در اصل خانقاه بزرگي موسوم به خانقاه«نور بخشيده» بوده كه در آن عارف سالک محمد بن يحيي بن علي الجيلاني- لاهيجي كه از مريدان شيخ محمد نوربخش بود به رياضت و عبادت مي پرداخته است. اين بنا متاسفانه در اثر مرور زمان ويران شده و تنها قسمت كوچكي از بنا باقي مانده كه قبرهاي شيخ لاهيجي و پسرش در درون آن قرار دارند كه از سالني با درهاي آهني تشكيل مي شود. قبرها در وسط سالن قرار گرفته اند.
آرامگاه شيخ كبير (ابن حفيف) شيراز
ابوعبدالله شيخ محمد بن حفيف معروف به شيخ كبير از بزرگان عرفا و از بزرگان شيوخ شيراز است كه كرامات و عادات بسياري از او نقل شده است. تاريخ وفات شيخ را 331 و 371 هجري قمري نوشته اند. در زمان اتابكان فارس، اتابک زنگي بن مودود(متوفاي 571 هـ. ق) بناي بقعه شيخ كبير را تجديد كرد در سال 1337 شمسي اداره باستاني شناسي وقت تعميراتي را در آرامگاه صورت داد. در حال حاضر سنگ قبر شيخ در اتاقي با كاشي مفروش قرار گرفته و در پشت بازار وكيل شيراز واقع است.
آبش خاتون يا خاتون قيامت شيراز
در شهر شيراز، در نزديكي محلي به نام دروازه قصابخانه، قسمتي از بناي نيمه ويران به نام «آبش خاتون» وجود دارد كه روزگاري بنايي مجلل و زيبا بوده است. درباره اين بنا، مطالب گوناگون نگاشته اند. پس از اين كه آبش خاتون در سال 685 هجري در محله چرنداب تبريز درگذشت، جسد وي را به همان رسم مغول در شهر تبريز به خاک سپردند. پس از چندي به دستور دخترش جسد وي را به شيراز آوردند و مقبره اي مجلل براي او بر پا كردند. اكنون از آن بناي مجلل، نيمه ويرانه اي به جاي مانده است كه كتيبه هاي معرق آن به دوره صفويه تعلق دارد. اين بنا در سال 1310 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است.