همه چیز در یک وبلاگ

مزدك: پيرو ماني بود ـ در زمان قباد اول(488 ـ 531 م)ظهور كرد. اعتقادات اجتماعي او خطري بزرگ براي سلطنت ساساني شمرده مي‏شد. در زمان پسر قباد همه مزدكيان قتل عام شدند.

اوضاع سياسي ـ اجتماعي و ادبي ايران به هنگام ظهور اسلام: رسول اكرمك در 621 م به پيامبري برگزيده شد. در سال 622 م از مكه به مدينه هجرت كرد. اين سالها با سلطنت خسرو پرويز ساساني( 590 ـ 627 م) صادف بود. سقوط ساسانيان را در علت‏هاي زير بايد جستجو كردم:

جنگ‏هاي بيست و چهارسالة ايران و روم، تجملات دربار خسروپرويز، هر ج و مرج داخلي،  جلوس دوازده پادشاه در مدت چهارسال بر تخت سلطنت، اخذ ماليات‏هاي سنگين، همدستي روحانيان زردشتي يعني هيربدان و موبدان با ديگر زمامداران در چپاول اموال مردم، تشتت آنان در اصول و فروغ مسائل اخلاقي و عقيدتي و بروز اختلاف شديد طبقاتي، عدم رضايت مردم او گردانندگان امور كشور و ناتواني زمامدران در اداره امور مملكت.

هنگامي كه دو امپراطوري عظيم ايران و روم شرقي سرگرم جنگ و خونريزي بودند، و نيروهاي خود را به دست خود از بين مي‏بردند، اعراب در عربستان با وحدت كلمه كه از اسلام به دست آوردن بودند، مي‏كوشيدند كه به دوران سختي و محروميت ديرين خود پايان دهند. جنگ‏هاي قادسيه، راين، شوشتر، حلول و نهادند كه اعراب آن را فتح الفتوح خواندند، به تدريج قدرت شاهنشاهي ساسانيان را در هم شكست و راه را بر اعراب گشود. به هر حال اعراب در 21 هجري ايران را به تصرف درآورند. غلبة نظامي عرب به وسيله اين اسلام با غلبه معنوي توأم شد. ايرانيان شيفتة شعارهاي اسلام شدند، به اميد مساوات، برادري و برابري اسلامي در قبال نيروهاي عرب پايداري موثر نشان نداند. اما پس از به خلافت رسيدن بني اميه ستمكاري اوج گرفت و نهضتي به نام شعوبيه در مخالفت با اعراب شكل گرفت. چون آل علي‌(ع) هم با بني اميه مخالف بودند، ايرانيان به حمايت از آل علي برخاستند.

پس از پيروزي اعراب، مردم ايران دو دسته شدند: گروهي از روحانيان جزيه را پذيرفتند و دين اجدادي خود را حفظ كردند. در ميان اين گروه از مذاهب مختلف عيسوي، مانوي، مزدكي و بودايي هم بودند. آنان به حفظ كتب ديني و تاريخي خود كه به زبان‏هاي مختلف بود پرداختند و در ادامه و حفظ تمدن ايرانيان باستان كوشيدند. دسته دوم به اسلام گرويدند و يا كساني بودند كه به اسارت اعراب درآمدند. اين دسته پس از آشنايي با زبان و تمدن عرب در كارهاي مختلف مدني و حكومتي مسلمانان نفوذ كردند و كارهاي بزرگي انسجام دادند.

پيروزي‏هاي پياپي و چيرگي اندك اندك قوم عرب را مغرور و خودبين ساخت تا جايي كه ملل مغلوب را «موالي»(غلامان) ناميدند. موالي در مجالس حق نشستن نداشتند و ظلم و تعدي از حد گذشته بود، ايرانيان بهترين راهي كه در پيش داشتند، برانداختن بني اميه بود. چون دعوت بني هاشم و بني عباس به گوش ايرانيان رسيد، به سرعت به آن گرويدند و در دورترين نقاط خراسان پيرواني براي آل عباس و آل ابوطالب فراهم ساختند. ابومسلم خراساني سردار بزرگ ايراني در اين نهضت نقش عمده داشت.

بني اميه سقوط كرد و بني عباس به روي كار آمد. قو م ايراني بر آن شد كه عرب و خلافت را مطيع خود كند. بني عباس كه سقوط بني اميه را به چشم ديده بودند، از تحقير ملل غيرعرب مخصوصاً ايرانيان دست برداشتند. اما به هر حال از ايرانيان بيمناك بودند و گاهي به كشتن و برانداختن برخي رجال و خاندان‏هاي ايراني برآمدند، چنانكه منصور، ابومسلم را كشت و هارون، ؟ را قتل عام كرد و معتصم افشين را از ميان برد.

وضع ادبي: پس از فتح ايران به دست عرب، ايرانيان مسلمان شدند. گروهي از نويسندگان ايراني در نظم و نثر عرب مهارت و شهرتي به دست آوردند. اما در عين حال زبان پهلوي و سرياني هم رواج داشت و ادبيات محلي در ولايات راه تكامل را مي‏پيمود. لهجه‏هاي ايراني از طريق آميختن با زبان عربي تحول مي‏يافت. لهجه دري آماده آن مي‏شد كه داراي ادبياتي وسيع گردد ـ برخلاف تصور، با غلبه عرب، زبان پهلوي يك باره از ايران برنيفتاد بلكه تا چند قرن بعد هم در ايران رايج بود. بسياري از كتب پهلوي كه در عهد ساسانيان نوشته شده بود، به عربي و فارسي درآمد. چون اعراب از امور اداري و ديواني اطلاعاتي نداشتند، دفاتر دولتي را به متصديان محلي مي‏سپردند. در عراق و ايران كه جزو قلمرو ساساني بود، كاركنان دولتي و ديواني را كه به خط و زبان پهلوي مي‏نوشتند، به كار مشغول بودند. خط و زبان پهلوي تا قرن پنجم هجري در ميان ايرانيان باقي ماند. يكي از قصه‏هاي معروف كه اصل آن احتمالاً از دوره اشكاني بود، در اواسط قرن پنجم هجري به دست فخرالدين گرگاني به نظم درآمد. ويس و رامين منظومه‏يي است كه آثار لغات و تركيبات و سبك پهلوي در آن اشكار است.